🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:00:54 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

क्षपा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

क्षपाः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

क्षपाः

अर्थ: रात

संस्कृत: रात्रिः · पर्याय: शर्वरी, निशा, निशीथिनी, रात्रि, त्रियामा

व्युत्पत्ति: क्षप् + अच् + टाप्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. क्षपा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  2. क्षपा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  3. क्षपा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. क्षपा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  5. क्षप (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  6. क्षप (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — क्षपा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाक्षपाक्षपेक्षपाः
द्वितीयाक्षपाम्क्षपेक्षपाः
तृतीयाक्षपयाक्षपाभ्याम्क्षपाभिः
चतुर्थीक्षपायैक्षपाभ्याम्क्षपाभ्यः
पञ्चमीक्षपायाःक्षपाभ्याम्क्षपाभ्यः
षष्ठीक्षपायाःक्षपयोःक्षपाणाम्
सप्तमीक्षपायाम्क्षपयोःक्षपासु
सम्बोधनहे क्षपेहे क्षपेहे क्षपाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — क्षपा
क्षपा
kṣapā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
क्षपा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. रात । यौ॰—क्षपाकर । क्षपाचर । विशेष—'क्षपा' शब्द के अंत में पति या नाथ वाची शब्द जोड़ने से चंद्रमावाची शब्द बनता है । जैसे, क्षपाधिप, क्षपेश, क्षपाकर, आदि ।
२. हल्दी । हरिद्रा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्षपा ind. instr. at night, RV.
2. क्षपा f. (Naigh. i, 7; for 1. क्ष्˚ See 4. क्षप्) night, RV. iv, 53, 7 (instr. pl. ˚पाभिस्), AitBr. i, 13; MBh. &c.
a measure of time equivalent to a whole day of twenty-four hours, Jyot.
turmeric, L.
क्षपा See 4. क्षप्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (326,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्षपा [क्षपयति चेष्टां; क्षि-णिच् अच्] 1 A night; विगमयत्युन्निद्र एव क्षपाः Ś. 6. 4; R. 2. 20; Me. 110. --2 Turmeric. --Comp. --अटः {1} night-stalker. {2} a demon, goblin; ततः क्षपाटैः पृथुपिंगलाक्षैः Bk. 2. 30. --आंध्यं night-blindness. --करः, --नाथः {1} the moon. {2} camphor. --घनः a dark cloud. --चरः a demon, goblin.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0435-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्षपा स्त्री क्षपयति चेष्टाम् क्षप--अच् । १ रात्रौ २ हरिद्रायां ह अमरः “क्षपातमस्काण्डमलीमसं नभः” । “प्रतिक्षपं ह- र्म्म्यतलेषु यत्र” माघः “दिनक्षपामध्यगतेव सन्ध्या” रघुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2362,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्षपा, स्त्री, (क्षपयति वारयति चेष्टामिन्द्रिया- णाम् । क्षप् + अच् ।) रात्रिः । (यथा, महाभारते । ३ । अरण्ययात्रापर्व्वणि । १ । ४३ । “राजानन्तु कुरुश्रेष्ठं ते हंसमधुरस्वराः । आश्वासयन्तो विप्राग्र्याः क्षपां सर्व्वां व्यनोदयन्” ॥) हरिद्रा । इत्यमरः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-228-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
क्षपाःक्षपा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन 📚
अन्य सम्भावना: क्षपा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन | क्षपा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

क्षपाः 📚 ➤ रात
संस्कृत: रात्रिः · पर्याय: शर्वरी, निशा, निशीथिनी, रात्रि, त्रियामा

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
क्षपा 📚रात । यौ॰—क्षपाकर । क्षपाचर । विशेष—'क्षपा' शब्द के अंत में पति या नाथ…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
क्षपा
रात्रि के नाम (१.४.४) — शर्वरी, निशा, निशीथिनी, रात्रि, त्रियामा, क्षणदा

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • क्षपा = क्ष + पा तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें