🕉️ 23 November 2026, Monday · 02:58:52 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

क्षालः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

क्षालः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

क्षालः

अर्थ: टपकना, झरना, चूना (भाववाचक कृदन्त)

संस्कृत: सञ्चलने

अंग्रेज़ी: to flow,to ooze,to drip

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. क्षाल (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: क्षल् + घञ्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — क्षाल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाक्षालःक्षालौक्षालाः
द्वितीयाक्षालम्क्षालौक्षालान्
तृतीयाक्षालेनक्षालाभ्याम्क्षालैः
चतुर्थीक्षालायक्षालाभ्याम्क्षालेभ्यः
पञ्चमीक्षालात् / क्षालाद्क्षालाभ्याम्क्षालेभ्यः
षष्ठीक्षालस्यक्षालयोःक्षालानाम्
सप्तमीक्षालेक्षालयोःक्षालेषु
सम्बोधनहे क्षालहे क्षालौहे क्षालाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — क्षल् (भ्वादिगण) · अर्थ: टपकना, झरना, चूना (सञ्चलने)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमक्षलतिक्षलतःक्षलन्ति
मध्यमक्षलसिक्षलथःक्षलथ
उत्तमक्षलामिक्षलावःक्षलामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: क्षलति · लिट्: चक्षाल · लुट्: क्षलिता · लृट्: क्षलिष्यति · लोट्: क्षलतात् · लङ्: अक्षलत् · विधिलिङ्: क्षलेत् · आशीर्लिङ्: क्षल्यात् · लुङ्: अक्षालीत् · लृङ्: अक्षलिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: क्षलन · ण्वुल्: क्षालकः · तृच्: क्षलिता · ण्यत्: क्षाल्यः · तव्य: क्षलितव्यः · अनीयर्: क्षलनीयः · क्त: क्षलितः · क्तवतु: क्षलितवान् · शतृ: क्षलन् · स्य-शतृ: क्षलिष्यन् · क्त्वा: क्षलित्वा · ल्यप्: प्रक्षल्य · तुमुन्: क्षलितुम् · णमुल्: क्षालम् · घञ्: क्षालः · क्तिन्: क्षल्ति · क्वसु: चक्षल्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — क्षाल
क्षाल
kṣāla
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
क्षाल संज्ञा पुं॰ [सं॰] क्षालन । धोना । साफ करना [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्षाल m. washing, washing off.
क्षाल ˚लन, &c. See √ 2. क्षल्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (327,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्षाल त्रि० क्षल--शोधने ज्वला० १ कर्त्तरिण । शोधनकर्त्तरि
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2371,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
क्षालःक्षाल (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: क्षल् + घञ् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

क्षालः 📚 ➤ टपकना, झरना, चूना (भाववाचक कृदन्त)
संस्कृत: सञ्चलने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
क्षाल 📚क्षालन । धोना । साफ करना🟠🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • क्षाल = क्ष + आल तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • क्षालः: क्षल् + घञ् — भाववाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬