🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:00:50 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

क्षीव

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

क्षीव

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

क्षीव

अर्थ: उत्तेजित, मतवाला, मदोन्मत्त

व्युत्पत्ति: क्षीव् + क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. क्षीव (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. क्षीव (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — क्षीव (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाक्षीवःक्षीवौक्षीवाः
द्वितीयाक्षीवम्क्षीवौक्षीवान्
तृतीयाक्षीवेणक्षीवाभ्याम्क्षीवैः
चतुर्थीक्षीवायक्षीवाभ्याम्क्षीवेभ्यः
पञ्चमीक्षीवात् / क्षीवाद्क्षीवाभ्याम्क्षीवेभ्यः
षष्ठीक्षीवस्यक्षीवयोःक्षीवाणाम्
सप्तमीक्षीवेक्षीवयोःक्षीवेषु
सम्बोधनहे क्षीवहे क्षीवौहे क्षीवाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — क्षीव
क्षीव
kṣīva
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
क्षीव वि॰ [सं॰] मदोन्मत्त । मतवाला । उत्तेजित । मत्त [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्षीब (or क्षीव) mf(आ)n. (pf. p. Pass. √ क्षीब्, Pāṇ. viii, 2, 55) excited, drunk, intoxicated, MBh.; R.; Bhartṛ.; BhP. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (329,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्षीव a. Excited, drunk, intoxicated; ध्रुवं जये यस्य जयामृतेन क्षीवः क्षमाभर्तुरभूत्कृपाणः Vikr. 1. 96; क्षीवो दुःशासनासृजा Ve. 5. 27.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0438-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्षीब(व) मदे भ्वा० आत्म० अक० सेट् क्षीब(व)ति अक्षीबी- (वी)त् । चिक्षीब(व)
क्षीब(व) त्रि० क्षीब(व)--क्त नि० । मत्ते । “क्षीबाः(वाः) कुर्वन्ति हास्यञ्च कलहं च तथाऽपरे” रामा० सु० ६० स० ।
क्षीव निरासे भ्वा० प० सक० सेट् । क्षीवति अक्षीवीत् चिक्षी- व । निरासः फुत्कारः तत्र अक० । मुखेन श्लेष्मादेर्वमनञ्च तत्र सक० इति भेदः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2375,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्षीव, ऋ ङ दर्पे ॥ इति कविकल्पद्रुमः । (म्बां- आत्मं-अकं-सेट् ।) ऋ, अचिक्षीवत् । ङ, क्षीवते । इति दुर्गादासः ॥
क्षीव, निरासे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां--परं- सकं-सेट् ।) निरास इह फुत्कारः । इति भट्ट- मल्लः ॥ मुखेन श्लेष्मादेर्व्वमनमिति केचित् । क्षीव- त्यन्नं लोकः । इति दुर्गादासः ॥
क्षीवः, त्रि, (क्षीवृ ङ् मदे + क्तः । “अनुपसर्गात् फुल्लक्षीवेति” । ८ । २ । ५५ । तलोपो निपात नात् ।) सुरामत्तः । यथा । “मत्ते शौण्डोत्कट- क्षीवाः” । इत्यमरः । २ । २ । २३ ॥ दन्त्योष्ठ- वकारान्तोऽयम् ॥ (यथा, रामायणे । ५ । ६० । १२ । “उन्मत्तभूताः प्लवगा मधुपानप्रहर्षिताः । क्षीवाः कुर्व्वन्ति हास्यं च कलहांश्च तथाऽपरे” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-239-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "क्षीव" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
क्षीवक्षीव (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: क्षीव् + घञ्)
अन्य सम्भावना: क्षीव (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

क्षीव 📚 ➤ उत्तेजित, मतवाला, मदोन्मत्त

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
क्षीव 📚मदोन्मत्त । मतवाला । उत्तेजित । मत्त🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • क्षीव: क्षीव् + घञ् — भाववाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें