🕉️ 23 November 2026, Monday · 04:32:51 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

क्षेपण

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

क्षेपण

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

क्षेपण

अर्थ: फेंकना, डालना, भेजना, निदेश आदि देना

संस्कृत: प्रेरणम् · पर्याय: क्षिपा

व्युत्पत्ति: क्षिप् + ल्युट् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. क्षेपण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — क्षेपण (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाक्षेपणम्क्षेपणेक्षेपणानि
द्वितीयाक्षेपणम्क्षेपणेक्षेपणानि
तृतीयाक्षेपणेनक्षेपणाभ्याम्क्षेपणैः
चतुर्थीक्षेपणायक्षेपणाभ्याम्क्षेपणेभ्यः
पञ्चमीक्षेपणात् / क्षेपणाद्क्षेपणाभ्याम्क्षेपणेभ्यः
षष्ठीक्षेपणस्यक्षेपणयोःक्षेपणानाम्
सप्तमीक्षेपणेक्षेपणयोःक्षेपणेषु
सम्बोधनहे क्षेपणहे क्षेपणेहे क्षेपणानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — क्षेपण
क्षेपण
kṣepaṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
फेंकना (3.2.11) क्षिपा
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
क्षेपण २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. फेंकना ।
२. गिराना ।
३. बिताना । काटना । गुजारना ।
४. अपवाद । निंदा ।
५. फेंकने की वस्तु । फेंकने का साधन (गोफन, ढेलवाँस आदि) ।
६. विस्मृत करना भूलना (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्षेपण n. the act of throwing, casting, letting fly or go (a bow-string), Nir. ii, 28; MBh. iv, 352 and 1400
throwing away (in boxing), VP. v, 20, 54
sending, directing, W.
sending away, MBh. iii, 13272
passing away or spending time (v.l. क्षपण)
‘omitting’, for 1. क्षपण, Mn. iv, 119
sling, BhP. iii, 19, 18; x, 11, 38
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (329,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्षेपणं [क्षिप्-ल्युट्] 1 Throwing, casting, sending, directing &c. --2 Spending (as time). --3 Omitting. --4 Abusing. --5 A sling. --णिः, --णी f. 1 An oar. --2 A net for fishing. --3 A sling or any instrument with which missiles are thrown.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0437-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्षेपण न० क्षिप--ल्युट् । १ अपवादे २ लङ्घने ३ मारणे ४ विक्षपे ५ यापने च । “आयुषः क्षेपणार्थञ्च तु दातव्यं स्त्रीधनं विना” हरीतः “उपाकर्मणि चोत्सर्गे त्रिरात्रं क्षेपणं स्मृतम्” मनुः । करण ल्युट् । ६ क्षेपसाधने मल्लव्यापार- भेदे (फेलान) “क्षेपणैर्मुष्टिभिश्चैवावरोहोद्धूतनिःस्वनैः” भा० वि० १३ अ० “क्षेपणं कथ्यते यत्तु स्थानात् प्रच्यावनं हठात्” तद्याख्यायां नीलकण्ठधृतं मल्लशास्तम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2408,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्षेपणं, क्ली, (क्षिप + भावकर्म्मादिषु ल्युट् ।) प्रेर- णम् । तत्पर्य्यायः । क्षिपा २ । इत्यमरः । ३ । २ । ११ ॥ यापनम् । यथा, -- “विधवा यौवनस्था च नारी भवति कर्कशा । आयुषः क्षेपणार्थन्तु दातव्यं स्त्रीधनं सदा ॥” इति विवादचिन्तामणिधृतहारीतवचनम् ॥ प्रस्तरादीनां दूरप्रेरणार्थरज्जुनिर्म्मितशिक्यम् । फिङ्गा इति भाषा । यथा, श्रीभागवते । ३ । १९ । “प्रववुर्व्वायवश्चण्डास्तमः पांशवमैरयन् । दिग्भ्यो निपेतुर्ग्रावाणः क्षेपणैः प्रहिता इव ॥” “पांशुकृततमश्च प्रेरितवन्तः । क्षेपणैर्यन्त्रैः ।” इति तट्टीकायां श्रीधरस्वामी ॥ (परित्यागः । यथाह मनुः । ४ । ११९ । “उपाकर्म्मणि चोत्सर्गे त्रिरात्रं क्षेपणं स्मृतम् ॥” “उपाकर्म्मणि उत्सर्गे त्रिरात्रमध्ययनक्षेपणम् ।” इति कुल्लूकभट्टः ॥ मल्लयोद्धणां सहसा भूपा- तनरूपनियुद्धकौशलविशेषः । यथा, महा- भारते । ४ । १२ । २८ । “क्षेपणैर्मुष्टिभिश्चैव वराहोद्धूतनिस्वनैः । तलैर्वज्रनिपातैश्च प्रसृष्टाभिस्तथैव च ॥” “क्षेपणं कथ्यते यत्तु स्थानात् प्रच्यवनं हटात् ॥” इति तट्टीकाकृन्नीलकण्ठधृतमल्लशास्त्रम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-261-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "क्षेपण" आता है (7)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
क्षेपणक्षेपण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: क्षिप् + णिच्+ल्युट्)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

क्षेपण 📚 ➤ फेंकना, डालना, भेजना, निदेश आदि देना
संस्कृत: प्रेरणम् · पर्याय: क्षिपा

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
क्षेपण 📚फेंकना🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
क्षेपण

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • क्षेपण: क्षिप् + णिच्+ल्युट् — भाववाचक/करणवाचक कृदन्त — प्रेरणार्थक (णिजन्त)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬