🕉️ 23 November 2026, Monday · 03:33:55 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

क्षेपा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

क्षेपाः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

क्षेपाः

अर्थ: फेंकना, उछालना, डालना, इधर-उधर हिलाना, गति

व्युत्पत्ति: क्षिप् + घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. क्षेप (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  2. क्षेपन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. क्षेप (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — क्षेप (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाक्षेपःक्षेपौक्षेपाः
द्वितीयाक्षेपम्क्षेपौक्षेपान्
तृतीयाक्षेपेणक्षेपाभ्याम्क्षेपैः
चतुर्थीक्षेपायक्षेपाभ्याम्क्षेपेभ्यः
पञ्चमीक्षेपात् / क्षेपाद्क्षेपाभ्याम्क्षेपेभ्यः
षष्ठीक्षेपस्यक्षेपयोःक्षेपाणाम्
सप्तमीक्षेपेक्षेपयोःक्षेपेषु
सम्बोधनहे क्षेपहे क्षेपौहे क्षेपाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — क्षेप
क्षेप
kṣepa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
क्षेप संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. फेंकना ।
२. ठोकर । घात ।
३. अक्षांश । शर ।
४. निंदा बदनामी कलंक ।
५. दूरी ।
६. बिताना । गुजारना । जैसे,—कालक्षेप । फूल का गुच्छा । पुष्पस्तवक (को॰) ।
८. विलंब । देरी (को॰) ।
९. घमंड । अहंकार (को॰) ।
१०. अनादर । अपमान (को॰) ।
११. नाव का डाँडा खेना (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्षेप m. a throw, cast, W.
throwing, casting, tossing, W.
stretching (as of the legs), Suśr.
a clap (of wings), R. iv, 62, 12
a stroke (of an oar &c.), L. (cf. अपटी-क्ष्˚, दृष्टि-क्ष्˚, भ्रूक्ष्˚, सटा-क्ष्˚)
moving to and fro, Megh. 47
sending, dismissing, W.
laying on (as paint &c.) besmearing, L.
transgressing (लङ्घन), L.
delay, procrastination, dilatoriness, Sarvad.
‘loss’, see मनः-क्ष्˚
accusation, Yājñ. ii, 210
(Pāṇ. ii, 1, 26 and v, 4, 46) insult, invective, abuse, reviling, MBh. i, 555; iii, 631; Yājñ. ii, 204 and 211
disrespect, contempt, L.
pride, haughtiness, L.
application of a term to something else, Bādar. iv, 1, 6, Sch.
a nosegay, L.
(in arithm.) an additive quantity, addendum
the astronomical latitude, Sūryas.; Gol.
क्षेप ˚पक, ˚पन, &c. See √ क्षिप्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (329,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्षेपः [क्षिप्-घञ्] 1 Throwing, tossing, casting, moving about, movement (of limbs); कुंदक्षेपानुगम Me. 47; भ्रूक्षेपमात्रानुमतप्रवेशां Ku. 3. 60. --2 A throw, cast. --3 Sending, dispatching. --4 Depression; striking down. --5 Transgressing. --6 Passing away (time); कालक्षेपः. --7 Delay, dilatoriness. --8 Insult, abuse; क्षेपं करोति चेद्दंड्यः Y. 2. 204; किं क्षेपे. --9 Disrespect, contempt. --10 Pride, haughtiness. --11 A nosegay. --12 A stroke (of an oar &c). --13 Laying on (as a paint &c.), besmearing. --14 (in arith.) Addendum.
क्षेप &c. See under क्षिप्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0437-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्षेप पु० क्षिप--घञ् । १ निन्दायां, २ विक्षेपे, ३ प्रेरणे, ४ लेपने ५ हेलायां ६ लङ्घने हेम० । करणे घञ् । ६ गर्वे मेदि० ७ विलम्बे हेम० । कर्मणि घञ् । ८ गुच्छे त्रिका० । तत्र निन्दायां, “सत्यासत्यानृतंस्तोत्रे न्यूनाङ्गेन्द्रियरो गिणाम् । क्षेपं करोति चेद्दण्ड्यः” याज्ञ० । “क्षेप- संप्राप्तवांस्तत्र प्रकृत्या कोपनः प्रभुः” भा० शा० ४९ अ० । “क्षेपयुक्तैर्वचोभिः” भा० आ० ५५५ श्लो० । विक्षेपे दृष्टिक्षेपः अपटीक्षेपः । विलम्बे “कृतक्षणक्षेप- मुदैक्षताच्यतम्” माघः । कर्मणि घञ् । क्षिप्यमाणे कट्टकशब्दे पृ० २०७१ उदा० फलान्यधोधस्तदधो निवेश्यः” लीला० क्षेप + स्वार्थे कातत्रार्थे “भाज्यीहारः क्षेपक- श्चापवर्त्त्य” इत्यादि तत्र शब्दे लीलावतीवाक्यमुक्तम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2408,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्षेपः, पुं, (क्षिप + वञ् ।) निन्दा । (यथा, याज्ञ- वल्क्यः । २ । २०७ । “क्षेपंकरोति चेद्दण्ड्यः पणानर्द्धत्रयोदश ॥”) विक्षेपः । (यथा, गोः रामायणे । ४ । ६२ । १२ । “पक्षक्षेपपरिक्लिष्टाः सुपार्श्वेऽभ्यपयास्यति ॥”) लेपनम् । गर्व्वः । प्रेरणम् । इति मेदिनी ॥ विलम्बः । हेला । लङ्घनम् । इति हेमचन्द्रः ॥ गुच्छः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (यथा, मेघ- दूते । ४९ । “कुन्दक्षेपानुगमधुकरश्रीयुषामात्मविम्बम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-261-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
क्षेपाःक्षेप (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन 📚 (व्युत्पत्ति: क्षिप् + घञ्)
अन्य सम्भावना: क्षेपन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | क्षेप (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

क्षेपाः 📚 ➤ फेंकना, उछालना, डालना, इधर-उधर हिलाना, गति

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
क्षेप 📚फेंकना🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • क्षेपाः: क्षिप् + घञ् — भाववाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬