🕉️ 22 November 2026, Sunday · 04:36:29 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

खचः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

खचः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

खचः

अर्थ: मर्यादा होने पर भी देर से जन्म लेना, संपत्ति युक्त करना, स्वेच्छया पवित्र करना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: भूतप्रादुर्भावे

अंग्रेज़ी: to occur in abundance

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. खच (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: खच् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — खच (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाखचःखचौखचाः
द्वितीयाखचम्खचौखचान्
तृतीयाखचेनखचाभ्याम्खचैः
चतुर्थीखचायखचाभ्याम्खचेभ्यः
पञ्चमीखचात् / खचाद्खचाभ्याम्खचेभ्यः
षष्ठीखचस्यखचयोःखचानाम्
सप्तमीखचेखचयोःखचेषु
सम्बोधनहे खचहे खचौहे खचाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — खच् (क्र्यादिगण) · अर्थ: मर्यादा होने पर भी देर से जन्म लेना, संपत्ति युक्त करना, स्वेच्छया पवित्र करना (भूतप्रादुर्भावे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमखच्ञातिखच्ञीतःखच्ञन्ति
मध्यमखच्ञासिखच्ञीथःखच्ञीथ
उत्तमखच्ञामिखच्ञीवःखच्ञीमः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: खच्ञाति · लिट्: चखाच · लुट्: खचिता · लृट्: खचिष्यति · लोट्: खच्ञातु · लङ्: अखच्ञात् · विधिलिङ्: खच्ञीयात् · आशीर्लिङ्: खच्यात् · लुङ्: अखचीत् · लृङ्: अखचिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: खचन · ण्वुल्: खाचकः · तृच्: खचिता · ण्यत्: खाच्यः · तव्य: खचितव्यः · अनीयर्: खचनीयः · क्त: खचितः · क्तवतु: खचितवान् · शतृ: खच्ञन् · स्य-शतृ: खचिष्यन् · क्त्वा: खचित्वा · ल्यप्: प्रखच्य · तुमुन्: खचितुम् · णमुल्: खाचम् · घञ्: खाचः · क्तिन्: खक्ति · क्वसु: चखच्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — खच
खच
khaca
🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
खच पूतौ उत्पत्तौ च अतिक्तान्तोत्पत्तौ सि० कौ० क्र्या० प० अक० सेट् । खच्ञाति अस्वचीत्--अखाचीत् । गण- व्यत्यासात् “खचद्वृत्तावलीढम्” कथास० ।
खच बन्धने अद० चुरा० उभ० सक० सेट् । खचयति ते अचखचत् त । “शकुन्तनीडखचितं बिभ्रज्जटामण्डलम्” शकु० “रत्नच्छ याखचितबलिभिश्चामरैः क्लान्तहस्ताः” मेघदू० उद् + सह बन्धने । “अन्यत्र माला सितपङ्कजानामिन्दी- वरैरुत्खचितान्तरेव” रघुः । “उत्खांचता सह ग्र- थिता” मल्लिना० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2455,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
खच, ग भूतिपूत्योरुत्पत्तौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (क्र्यां-परं-अकं-सेट् ।) भूतिः सम्पत्तिः पूतिः पवित्रता तयोरुत्पत्तिः प्रादुर्भावः । भूत्युत्पत्तौ पूत्युत्पत्तौ चेत्यर्थः । ग, खच्ञाति राजा समृद्धः स्यादित्यर्थः । शेषार्थः कातन्त्राद्यसम्मतः । इति दुर्गादासः ॥
खच, त् क बन्धने । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (अदन्त- चुरां-परं-सकं-सेट् ।) खचयति । इति दुर्गादासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-270-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
खचःखच (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: खच् + अच् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

खचः 📚 ➤ मर्यादा होने पर भी देर से जन्म लेना, संपत्ति युक्त करना, स्वेच्छया पवित्र करना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: भूतप्रादुर्भावे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
खच 📚पूतौ उत्पत्तौ च अतिक्तान्तोत्पत्तौ सि० कौ० क्र्या० प० अक० सेट् । खच्ञा…🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • खचः: खच् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬