🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:23:37 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

खचरः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

खचरः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

खचरः

अर्थ: पक्षी

व्युत्पत्ति: खम्-चरः

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. खचर (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — खचर (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाखचरःखचरौखचराः
द्वितीयाखचरम्खचरौखचरान्
तृतीयाखचरेणखचराभ्याम्खचरैः
चतुर्थीखचरायखचराभ्याम्खचरेभ्यः
पञ्चमीखचरात् / खचराद्खचराभ्याम्खचरेभ्यः
षष्ठीखचरस्यखचरयोःखचराणाम्
सप्तमीखचरेखचरयोःखचरेषु
सम्बोधनहे खचरहे खचरौहे खचराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — खचर
खचर
khacara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
खचर १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. सुर्य ।
२. मेघ ।
३. ग्रह ।
४. नक्षत्र ।
५. वायु ।
६. पक्षी ।
७. वाण । तीर ।
८. राक्षस ।
९. संगी त दामोदर के अनुसार एक ताल का नाम जिसे रूपक भी कहते हैं ।
१०. कसीस ।
खचर २ वि॰ आकाश में चलनेवाला । खेचर ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ख—चर mfn. moving in the air, flying, MBh.; R.; BhP.
ख—चर m. a bird, R.
a planet, Sūryas.; Gol.
the sun, L.
a cloud, L.
the wind, L.
an aerial spirit, Vidyādhara, Kathās. cx, 139
a Rakṣas or demon, L.
(in music) a kind of Rūpaka or measure, L.
ख—चर m. pl. N. of a fabulous people, VarBṛS.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (334,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
खचर पु० खे आकाशे चरति चर--ट । १ मेघे शब्दच० । २ वायौ ३ सूर्य्य च । ४ राक्षसे पु० स्त्री मेदि० स्त्रियां ङीष् । “खचरस्य सुतस्य सुतः खचरः खचरस्य पिता न हनः खचरः । खचरस्य सुतेन हतः खचरः खचरी परि- रोदिति हा खचर!” इति शब्दकल्पद्रुमे द्रोणपर्व्वीयतया लिखितं तत्तु घटोत्कचबधपर्वण्येव सम्भवदपि तत्र न दृश्यते । तस्य श्लोकस्यायमथः खचरस्य वायोः सुतस्य भीमस्य सुतः पुत्रः खचरः घटोत्कचः । खचरस्य राक्ष- सस्य तस्य पिता भीमः न खचरः राक्षसः । खचरः घटोत्कचः खचरस्य सूर्य्यस्य सुतेन कर्णेन हतः । खचरी हिडम्बा तन्माता राक्षसी हा खचरेत्युक्त्वा रोदितीति । ५ आकाशगामिमात्रे देवपक्षिशरग्रहादी त्रि० स्त्रियां ङीप् । “पवनोदिक्पतिर्भूमिराकाशं खचरामराः” । संकल्पादौ पाठ्यमन्त्रः । अत्र खचरशब्दे न ग्रहा उच्यन्ते अमरपबनयोः पृथङ्निर्द्देशात् । “खचरनगरकल्पं त्रा- सयन् पाण्डवानाम्” भा० द्रो० ७ अ० । “पुरं सुरमणीयञ्च खचरं सुमहाप्रभम्” भा० व० १७३ अ० । खपुरशब्दे विवृतिः । “जितकाशिनश्च खचरास्त्वरिताश्च महारथाः” भा० व० २४३ अ० । खचरा गन्धर्वाः ॥ वृ० स० १४ अ० कूर्मविभागे उत्तरस्यामुक्ते ६ देशभेदे पु० ब० व० । “उत्तरतः कैलासः” इत्युपक्रमे “हेमतालराजन्यखचरगव्याश्च” “खचरो रङ्गताले स्यात् गुरुरादौ लघुस्तथा । शान्ते- ऽथ वा हास्यरसे भवेदेष दशाक्षरः” संगीतदा० उक्ते ७ गीतभेदे पु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2455,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
खचरः, पुं, (खे आकाशे चरतीति । चर + “चरेष्टः ।” ३ । २ । १६ । इति टः ।) मेघः । इति शब्दचन्द्रिका ॥ वायुः । राक्षसः । सूर्य्यः । एतेषां प्रमाणं यथा । महाभारते द्रोणपर्व्वणि । “खचरस्य सुतस्य सुतः खचरः खचरस्य पिता न पुनः खचरः । खचरस्य सुतेन हतः खचरः खचरी परिरोदिति हा खचर ! ॥” [] आकाशगामिनि त्रि । यथा । स्मृतिः । “पवनो दिक्पतिर्भूमि-राकाशं स्वचरामराः ॥” रूपकभेदः । यथा । सङ्गीतदामोदरः । “खचरो रङ्गताले स्यात् गुरुरादौ लघुस्तथा ॥ शान्तेऽथवा हास्यरसे भवेदेष दशाक्षरः ॥”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-270-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
खचरःखचर (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

खचरः 📚 ➤ पक्षी

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
खचर 📚सुर्य🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें