🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:43:18 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

खट्टा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

खट्टा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

खट्टा

अर्थ: टाप् खाट

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. खट्टा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. खट्टा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. खट्टा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. खट्ट (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  5. खट्टा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  6. खट्ट (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — खट्टा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाखट्टाखट्टेखट्टाः
द्वितीयाखट्टाम्खट्टेखट्टाः
तृतीयाखट्टयाखट्टाभ्याम्खट्टाभिः
चतुर्थीखट्टायैखट्टाभ्याम्खट्टाभ्यः
पञ्चमीखट्टायाःखट्टाभ्याम्खट्टाभ्यः
षष्ठीखट्टायाःखट्टयोःखट्टानाम्
सप्तमीखट्टायाम्खट्टयोःखट्टासु
सम्बोधनहे खट्टेहे खट्टेहे खट्टाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — खट्टा
खट्टा
khaṭṭā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
शुक्त (3.3.90) कठोर
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
खट्टा १ वि॰ [सं॰ कटु] कच्चे आम, इमली आदि के स्वाद का । तुर्श । अम्ल । मुहा॰—खट्टा होना = अप्रसन्न् होना । नाराज होता । खट्टा खाना = अप्रन्न रहना । मुँह फुलाना । जी खट्टा होना = चित्त अप्रसन्न होना । दिल फिर जाना । यौ॰—खट्टाचूक । खट्टामीठा । खट्टामिठा ।
खट्टा २ संज्ञा पुं॰ [ हिं॰ खट्टा] नीबू की जाति का ए क बहुत छोटा फल जिसे गलगल भी कहते हैं ।
खट्टा ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पलंग । चारपाई ।
२. एक प्रकार का तृण (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
खट्टा f. for खट्वा, q.v.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (335,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
खट्टा 1 A bedstead. --2 A kind of grass.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0441-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
खट्टा स्त्री खट्ट कर्मणि अच् । खट्वायां शब्दच० । स्वार्थे क संज्ञायां कन् वा अत इत्त्वम् । तत्रार्थे खट्टाभेदे त्रि० शवयाने त्रिका० अभाषितपुंस्कत्वात् वाऽत इत्त्वम् इत्त्वा- भावे आत्, ह्रस्वो वा । खट्टका खट्टाकाप्युक्तार्थे । ह्रस्वार्थे कन् । क्षुद्रखट्वायाम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2457,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
खट्टा, स्त्री, (खट्ट + टाप् ।) खट्ठा । इति शब्द- चन्द्रिका ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-272-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "खट्टा" आता है (7)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
खट्टाखट्टा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: खट्ट् + अच्)
अन्य सम्भावना: खट्टा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | खट्टा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

खट्टा 📚 ➤ टाप् खाट

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
खट्टा 📚कच्चे आम, इमली आदि के स्वाद का । तुर्श । अम्ल । मुहा॰—खट्टा होना = अप्…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
खट्टा

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • खट्टा: खट्ट् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें