🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:47:57 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

खडयूष

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

खडे+ऊष

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

खडे

अर्थ: तोड़ना, टुकड़े टुकड़े करना

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. खड (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन
  2. खड् (पुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — खड (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाखडःखडौखडाः
द्वितीयाखडम्खडौखडान्
तृतीयाखडेनखडाभ्याम्खडैः
चतुर्थीखडायखडाभ्याम्खडेभ्यः
पञ्चमीखडात् / खडाद्खडाभ्याम्खडेभ्यः
षष्ठीखडस्यखडयोःखडानाम्
सप्तमीखडेखडयोःखडेषु
सम्बोधनहे खडहे खडौहे खडाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

ऊष

अर्थ: रोगी होना, बीमार होना

संस्कृत: रुजायाम्

अंग्रेज़ी: to be ill

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ऊष् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. ऊष (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. उष् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन
  4. वस् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — ऊष् (भ्वादिगण) · अर्थ: रोगी होना, बीमार होना (रुजायाम्)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमऊषतात् / ऊषताद् / ऊषतुऊषताम्ऊषन्तु
मध्यमऊष / ऊषतात् / ऊषताद्ऊषतम्ऊषत
उत्तमऊषाणिऊषावऊषाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: ऊषति · लिट्: ऊषाञ्चकार · लुट्: ऊषिता · लृट्: ऊषिष्यति · लोट्: ऊषतात् · लङ्: औषत् · विधिलिङ्: ऊषेत् · आशीर्लिङ्: ऊष्यात् · लुङ्: औषीत् · लृङ्: औषिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: ऊषण · ण्वुल्: ऊषकः · तृच्: ऊषिता · ण्यत्: ऊष्यः · तव्य: ऊषितव्यः · अनीयर्: ऊषणीयः · क्त: ऊषितः · क्तवतु: ऊषितवान् · शतृ: ऊषन् · स्य-शतृ: ऊषिष्यन् · क्त्वा: ऊषित्वा · ल्यप्: प्रोष्य · तुमुन्: ऊषितुम् · णमुल्: ऊषम् · घञ्: ऊषः · क्तिन्: ऊष्टि · क्वसु: ऊषाम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — खड
खड
khaḍa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
खड संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] खडु । अरथी [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
खड m. (g. मध्व्-आदि) dividing, breaking, L.
buttermilk boiled with acid vegetables and spices, Car. vi, 9; Suśr. i, vi
N. of a man g. अश्वादि
खड m. n. (= खट) a kind of small grass, straw, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (335,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
खडः 1 Breaking, dividing. --2 Buttermilk boiled with acid vegetables and spices.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0441-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
खड मन्थने भञ्जने च भ्वा० आत्म० इदित् सक० सेट् । खण्डते अखण्डिष्ट । चखण्डे खण्डनं खण्डः खण्डितः ।
खड भेदने चुरा० उभ० सक० सेट् । खाडयति--त अचीखडत् त खाडयाम् वभूव आस चकार चक्रे । खण्डयन् ।
खड न० खड अच् । १ तृणभेदे (खड) २ पानकभेदे, पु० मेदि० तच्च पानकं वैद्यके प्रसिद्धम् तत्करणप्रकारः वैद्याज्ज्ञेयः यथाह सुश्रुतः “खडाः खडयवाग्वश्च खाडवाः पानकानि च । एवमादीनि चान्यानि क्रियन्ते वैद्यवाक्यतः” स च भोजनकाले प्रस्तरमात्रे पेयो यथोक्तं सुश्रुते “सूक्तानि च खडांश्चैव सर्वशैलेषु दापयेत्” । खड + चातुरर्थ्यामनद्यामपि मतुप् मस्य वः । खडवत् खडस- न्निकृष्टदेशादौ त्रि० स्त्रियां ङीप् । ३ ऋषिभेदे पु० तस्य गोत्रापत्यम् अश्वा० फञ् । खाडायन तद्गोत्रापत्ये पुंस्त्री०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2460,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
खड, इ ङ मथि । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां- आत्मं-सकं-सेट् । इदित् ।) मथि मन्थने मन्थनञ्चेह भञ्जनम् । इ, खण्ड्यते । ङ, खण्डते दण्डेन भाण्डं लोकः । इति दुर्गादासः ॥
खड, क भेदे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरां- परं-सकं-सेट् ।) क, खाडयति । इति दुर्गादासः ॥
खडं, क्ली, पुं, (खण्ड्यते छिद्यते धान्ये पक्वे सति इति । खड + कर्म्मणि अप् ।) लघुतृणम् । इति शब्दरत्नावली । खड् इति भाषा ॥
खडः, पुं, (खड + भावकर्म्मादौ यथायथं अप् ।) पानान्तरम् । भेदः । इति मेदिनी । डे । ८ ॥ खडयूषो यथा, चक्रदत्ते । “तक्रं कपित्थचाङ्गेरीमरिचाजाजिचित्रकैः । सुपक्कं खडयूषोऽयमयं काम्बलिकोऽपरः ॥”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-273-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "खड" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
खडेखड (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: खड् (पुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन
ऊषऊष् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: ऊष (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन | उष् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

खडे 📚 ➤ तोड़ना, टुकड़े टुकड़े करना

ऊष 📚 ➤ रोगी होना, बीमार होना
संस्कृत: रुजायाम्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
खड 📚खडु । अरथी🟠🔵🟣🟢🟤
ऊष 📚ऊसर भूमि । रेहवाली भूमि🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
खडयूषखडे + ऊषअयादि एचोऽयवायावः (६.१.७८)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें