🕉️ 22 November 2026, Sunday · 04:55:44 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

खण्ड्य

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

खण्ड्य

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

खण्ड्य

अर्थ: टुकड़े करना, खण्डित करना, काटना, विभाग करना (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त))

संस्कृत: भेदने

अंग्रेज़ी: to break in pieces,to break,to cut,to tear to pieces

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्यय — खण्ड् + णिच्+ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त))
  2. अव्यय — खण्ड् + ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके))
  3. खण्ड्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  4. खण्ड्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — खण्ड् (चुरादिगण) · अर्थ: टुकड़े करना, खण्डित करना, काटना, विभाग करना (भेदने)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमखण्डति / खण्डयतिखण्डतः / खण्डयतःखण्डन्ति / खण्डयन्ति
मध्यमखण्डयसि / खण्डसिखण्डथः / खण्डयथःखण्डथ / खण्डयथ
उत्तमखण्डयामि / खण्डामिखण्डयावः / खण्डावःखण्डयामः / खण्डामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: खण्डति · लट् (आत्मने.): खण्डयते · लिट्: खण्डयाञ्चकार · लिट् (आत्मने.): खण्डयाञ्चक्रे · लुट्: खण्डयिता · लुट् (आत्मने.): खण्डयिता · लृट्: खण्डयिष्यति · लृट् (आत्मने.): खण्डयिष्यते · लोट्: खण्डतात् · लोट् (आत्मने.): खण्डयताम् · लङ्: अखण्डत् · लङ् (आत्मने.): अखण्डयत · विधिलिङ्: खण्डयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): खण्डयेत · आशीर्लिङ्: खण्ड्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): खण्डयिषीष्ट · लुङ्: अखण्डीत् · लुङ् (आत्मने.): अचखण्डत · लृङ्: अखण्डयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अखण्डयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: खण्डन · ण्वुल्: खण्डकः · तृच्: खण्डिता · यत्: खण्ड्यः · ण्यत्: खण्ड्यः · तव्य: खण्डितव्यः · अनीयर्: खण्डनीयः · क्त: खण्डितः · क्तवतु: खण्डितवान् · शतृ: खण्डन् · स्य-शतृ: खण्डिष्यन् · शानच्: खण्डयमानः · क्त्वा: खण्डित्वा · ल्यप्: प्रखण्ड्य · तुमुन्: खण्डितुम् · णमुल्: खण्डम् · घञ्: खण्डः · क्तिन्: खण्टि · क्वसु: चखण्ड्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — खण्ड्
खण्ड्
khaṇḍ
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
📗 अमरकोश — पर्याय
टुकड़े के नाम (1.3.18) भित्त · शकल · अर्ध
वर्ष (पुं॰/नपुं॰) (3.3.237) वर्षा · साल
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
खण्ड् cl. 1. Ā. ˚ण्डते, to break, divide, destroy, Dhātup. viii, 31 : cl. 10. P. खण्डयति, to break, tear, break into pieces, crush, cut, divide, Pañcat.; Bhaṭṭ. (aor. अचखण्डत्) ; to destroy, remove, annihilate, Rājat. v, 281; Naiṣ. v, 4; to defeat, conquer, Bhaṭṭ. xii, 17; to refute; to interrupt, disturb, R. iii, 14, 14; Kathās.; to disregard (an order), Rājat. vi, 229; Kathās. cxxiv, 79; ‘to disappoint, deceive, cheat’, see खण्डित.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (335,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
खंड् {c10c} P. (खंडयति, खंडित) 1 To break, cut, tear, break to pieces, crush; Bk. 15. 54; सौहार्दं शकटेन खंडितं Mu. 5. 18; Śi. 7. 31, 20. 24, 6. 16, 12. 3. --2 To defeat completely, destroy, dispel; रजनीचरनाथेन खंडिते तिमिरे निशि H. 2. 111. --3 To disappoint; frustrate, cross in love; स्त्रीभिः कस्य न खंडितं भुवि मनः Pt. 1. 146. --4 To disturb. --5 To cheat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0442-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
खण्ड्यअव्यय — खण्ड् + णिच्+ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त)) 📚
अन्य सम्भावना: अव्यय — खण्ड् + ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके)) | खण्ड्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

खण्ड्य 📚 ➤ टुकड़े करना, खण्डित करना, काटना, विभाग करना (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त))
संस्कृत: भेदने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
खण्ड् 📚cl. 1. Ā. ˚ण्डते, to break, divide, destroy, Dhātup. viii, 31 : cl. 10…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • खण्ड्य: खण्ड् + णिच्+ल्यप् — पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें