🕉️ 22 November 2026, Sunday · 12:09:54 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

खनित्र

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

खनित्र

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

खनित्र

अर्थ: कुदाल, खुर्पा, गैती

संस्कृत: खननाद्यर्थायुधम् · पर्याय: अवदारण

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. खनित्र (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — खनित्र (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाखनित्रम्खनित्रेखनित्राणि
द्वितीयाखनित्रम्खनित्रेखनित्राणि
तृतीयाखनित्रेणखनित्राभ्याम्खनित्रैः
चतुर्थीखनित्रायखनित्राभ्याम्खनित्रेभ्यः
पञ्चमीखनित्रात् / खनित्राद्खनित्राभ्याम्खनित्रेभ्यः
षष्ठीखनित्रस्यखनित्रयोःखनित्राणाम्
सप्तमीखनित्रेखनित्रयोःखनित्रेषु
सम्बोधनहे खनित्रहे खनित्रेहे खनित्राणि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — खनित्र
खनित्र
khanitra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
खोदने का औज़ार (कुदाल) (2.9.13) अवदारण
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
खनित्र, खनित्रक संज्ञा पुं॰ [सं॰] खंता नाम का खोदने का औजार । गैनी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
खनित्र n. (Pāṇ. iii, 2, 184) an instrument for digging, spade, shovel, RV. i, 179, 6; TāṇḍyaBr.; Lāṭy.; Mn. &c.
खनित्र m. N. of a prince, VP.; BhP. ix, 2, 24; MārkP. cxviii, 9 and 20.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (336,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
खनित्रं [खन्-इत्र] A spade, hoe, a pick-axe.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0442-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
खनित्र न० खन--इत्र । (खोन्ता) अस्त्रभेदे । “यथा खनन् खनित्रेण नरोवार्य्यधिगच्छति” मनुः । स्वार्थे क तत्रार्थे हारा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2465,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
खनित्रं, क्ली, (खन् + “अर्त्तिलूधूसूखनेति ।” । ३ । २ । १८४ । इत्र ।) अस्त्रविशेषः । खन्ता इति भाषा । तत्पर्य्यायः । अघदारणम् । इत्यमरः । २ । ९ । १२ ॥ (“तथाहि भागवते । ७ । २ । १५ । “केचित् खनित्रैर्बिभिदुः सेतुप्राकारगोपुरान् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-276-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "खनित्र" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
खनित्रखनित्र (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

खनित्र 📚 ➤ कुदाल, खुर्पा, गैती
संस्कृत: खननाद्यर्थायुधम् · पर्याय: अवदारण

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
खनित्र 📚खनित्रक संज्ञा पुं॰ खंता नाम का खोदने का औजार । गैनी🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
खनित्र

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬