🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:53:23 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

खपुरः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

खपुरः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

खपुरः

अर्थ: क सुपारी का पेड़

संस्कृत: क्रमुकवृक्षः · पर्याय: घोण्टा, पूग, क्रमुक, गुवाक

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. खपुर (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — खपुर (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाखपुरःखपुरौखपुराः
द्वितीयाखपुरम्खपुरौखपुरान्
तृतीयाखपुरेणखपुराभ्याम्खपुरैः
चतुर्थीखपुरायखपुराभ्याम्खपुरेभ्यः
पञ्चमीखपुरात् / खपुराद्खपुराभ्याम्खपुरेभ्यः
षष्ठीखपुरस्यखपुरयोःखपुराणाम्
सप्तमीखपुरेखपुरयोःखपुरेषु
सम्बोधनहे खपुरहे खपुरौहे खपुराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — खपुर
खपुर
khapura
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
सुपारी के पेड़ के नाम (2.4.169) घोण्टा · पूग · क्रमुक · गुवाक
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
खपुर संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. गंधर्व मंड़ल जो कभी कभी आकाश में उदय होता है और जिसका उदय होने से अनेक शुभाशुभ फल माने जाते हैं ।
२. पुराणानुसार एक नगर जो आकाश में है और जिसे पुलोमा और कालका नाम की दैत्य कन्याओं के प्रार्थना करने पर ब्रह्मा ने बानाया था ।
३. राजा हरिश्चंद्र की पुरी जो आकाश में स्थिर मानी जाती है ।
४. सुपारी का पेड़ ।
५. भद्रमोथा । भद्रमुस्तक ।
६. बाघनख । बघनख ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ख—पुर n. a city built in the sky (as that of the Kālakeyas, MBh. iii, 12208 and 12258; or as that of Hari-ścandra, L.)
the Fata Morgana, VarBṛS.
a water-jar, L.
ख—पुर m. tympany, wind-dropsy, L.
the betel-nut tree, L.
Cyperus pertenuis, L.
a kind of perfume (व्याल-नख), L.
ख-पुर &c. See ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (334,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
खपुर पु० खं पिपर्त्ति उच्चतया पॄ--क । १ गुवाके अमरः । खमिन्द्रियं पिपर्त्ति--पॄ--क । २ अलसे त्रि० मेदि० । खेन पूर्य्यते घञर्थे कर्मणि क । ३ भद्रमुस्तके पु० मेदि० ४ व्याघ्रनखवृक्षे राजनि० खे आकाशे उदितं पुरं शा० त० । अशुभसूचनायाकाशोदिते ५ गन्धर्वनगरे । तस्योत्तरादि- दिग्भेदेनोदये फलभेदः वृ० सं० ५६ अ० उक्तो यथा “उदगादि पुरोहितनृपवलपतियुवराजदोषदं खपुरम् । सितरक्तपीतकृष्णं विप्रादीनामभावाय । नागरनृपति- जयावहमुदग् विदिकस्थं विवर्णनाशाय । शान्ताशायां दृष्टं सतोरणं नृपतिविजयाय । सर्वदिगुत्थं सततो- त्थितं च भयदं नरेन्द्रराष्ट्राणाम् । चौराटविकान् हन्याद्धूमानलशक्रचापाभम् । गन्धर्वनगरमुत्थितमा- पाण्डुरमशनिपातवातकरम् । दीप्ते नरेन्द्रमृत्युर्वापे ऽरिभयं जयः सव्ये । अनेकवर्णाकृति खे प्रकाशते पुरं पताकाध्वजतोरणान्वितम् । यदा तदा नागमनुष्य वाजिनां पिबत्यसृग् भूरि रणे वसुन्धरा ।” खं आकाशे चरं पुरं शाक० त० । ६ आकाशगामिनि दैत्यपुरभेदे तदुत्पत्तिकथा “पुलमा नाम दैतेयी कालका च महासुरी । दिव्यं वर्षसहस्रन्ते चेरतुः परमं तपः तपसोऽन्ते ततस्ताभ्यां स्वयम्भूरददद्वरम् । अगृह्णीतां वरन्ते तु सुतानामल्पदुःखिताम् । अनध्यताञ्च राजेन्द्र! सुरराक्षसपन्नगैः । पुरं सुरमणी- यञ्च खचरं सुमहाप्रभम् । सर्व्वारम्भैः समुदितं दुर्धर्षममरैरपि । महर्षियक्षगन्धर्व्वपन्नगासुरराक्षसैः । सर्व्वकामगुणोपेतं वीतशोकमनामयम् । ब्रह्मणा भरत- श्रेष्ठ! कालकेयकृते कृतम् । तदेतत् खपुरं दिव्यं चरत्यमरवर्ज्जितम् । पौलोमाध्युषितं वीर । काल- [] खञजैश्च दानवैः” भारते वनपर्व्वणि १७३ अध्याये । “विध्वस्ते खपुरे तस्मिन् दानवेषु हतेषु च” भा० व० १७३ अ० । ७ हरिश्चन्द्रपुरे त्रिका० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2466-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
खपुरं, क्ली, (खं आकाशं पिपर्त्ति । पॄ + कः ।) घटः । इति हेमचन्द्रः ॥ (खे आकाशे चरं पुरम् ।) ऊर्द्ध्वगं पुरम् । (स तु दैत्यपुरविशेषः । तदुत्पत्तिकथा यथा, महाभारते । ३ । १७३ । निवातकवचवधे । ७-११ । “पुलोमा नाम दैतेयी कालका च महासुरी । दिव्यवर्षसहस्रं ते चेरतुः परमं तपः ॥ तपसोऽन्ते ततस्ताभ्यां स्वयम्भूरददद्वरम् ॥ अगृह्णीतां वरं ते तु सुतानामपदुःखिताम् । अवध्यताञ्च राजेन्द्र ! सुरराक्षसपन्नगैः ॥ पुरं सुरमणियञ्च खेचरञ्च महाप्रभम् । सर्व्वरत्नैः समुदितं दुर्द्धर्षममरैरपि ॥ महर्षियक्षगन्धर्व्वपन्नगासुरराक्षसैः । सर्व्वंकामगुणोपेतं वीतशोकमनामयम् ॥ [] ब्रह्मणा भरतश्रेष्ठ ! कालकेयकृते कृतम् । तदेतत् खपुरं दिव्यं चरत्यमरवर्ज्जितम् ॥” खे आकाशे उत्थितं पुरम् । शुभाशुभादि- सूचनार्थं प्रकाशितं गन्धर्व्वनगरम् । अस्यो- त्तरादिदिग्भेदेनोदये फलभेदो यथा, बृहत्- संहितायाम् ३६ अध्याये । “उदगादिपुरोहितनृपबलपतियुवराजदोषदं खपुरम् । सितरक्तपीतकृष्णं विप्रादीनामभावाय ॥ नागरनृपतिजयावहमुदग्विदिक्स्थं विवर्ण- नाशाय । शान्ताशायां दृष्टं सतोरणं विजयाय ॥ सर्व्वदिगुत्थं सततोत्थितञ्च भयदं नरेन्द्रराष्ट्रा- णाम् । चौराटविकान् हन्याद्धूमानलशक्रचापाभम् ॥ गन्धर्व्वनगरमुत्थितमापाण्डुरमशनिनिपातवात- करम् । दीप्ते नरेन्द्रमृत्युर्वामेऽरिभयं जयः सव्ये ॥ अनेकवर्णाकृति खे प्रकाशते पुरं पताकाध्वजतोरणान्वितम् । यदा तदा नागमनुष्यवाजिनां पिबत्यसृग्भूरि रणे वसुन्धरा ॥”) हरिश्चन्द्रपुरम् । इति त्रिकाण्डशेषः ॥
खपुरः, पुं, (खं पिपर्त्ति उच्छ्रयत्वेन । पॄ + कः ।) गुवाकः । (अस्य पर्य्याया यथा । “खपुरो ह्रस्वकः पूगः ।” इति वैद्यकरत्नमाला- याम् ॥ खेन आकाशागतेन हिमकरादिना पूर्य्यते इति । पॄ + कर्म्मणि घञर्थे कः ।) भद्रमुस्त- कम् । (खमिन्द्रियं पिपर्त्ति । पॄ + कः ।) अलसके त्रि । इति मेदिनी ॥ व्यालनखः । इति राजनिर्धण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-276-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "खपुर" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
खपुरःखपुर (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

खपुरः 📚 ➤ क सुपारी का पेड़
संस्कृत: क्रमुकवृक्षः · पर्याय: घोण्टा, पूग, क्रमुक, गुवाक

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
खपुर 📚गंधर्व मंड़ल जो कभी कभी आकाश में उदय होता है और जिसका उदय होने से अनेक…🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
खपुर
सुपारी के पेड़ के नाम (२.४.१६९) — घोण्टा, पूग, क्रमुक, गुवाक

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें