🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:37:35 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

खपुर
khapura
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
सुपारी के पेड़ के नाम (2.4.169) घोण्टा · पूग · क्रमुक · गुवाक
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
खपुर संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. गंधर्व मंड़ल जो कभी कभी आकाश में उदय होता है और जिसका उदय होने से अनेक शुभाशुभ फल माने जाते हैं ।
२. पुराणानुसार एक नगर जो आकाश में है और जिसे पुलोमा और कालका नाम की दैत्य कन्याओं के प्रार्थना करने पर ब्रह्मा ने बानाया था ।
३. राजा हरिश्चंद्र की पुरी जो आकाश में स्थिर मानी जाती है ।
४. सुपारी का पेड़ ।
५. भद्रमोथा । भद्रमुस्तक ।
६. बाघनख । बघनख ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ख—पुर n. a city built in the sky (as that of the Kālakeyas, MBh. iii, 12208 and 12258; or as that of Hari-ścandra, L.)
the Fata Morgana, VarBṛS.
a water-jar, L.
ख—पुर m. tympany, wind-dropsy, L.
the betel-nut tree, L.
Cyperus pertenuis, L.
a kind of perfume (व्याल-नख), L.
ख-पुर &c. See ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (334,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
खपुर पु० खं पिपर्त्ति उच्चतया पॄ--क । १ गुवाके अमरः । खमिन्द्रियं पिपर्त्ति--पॄ--क । २ अलसे त्रि० मेदि० । खेन पूर्य्यते घञर्थे कर्मणि क । ३ भद्रमुस्तके पु० मेदि० ४ व्याघ्रनखवृक्षे राजनि० खे आकाशे उदितं पुरं शा० त० । अशुभसूचनायाकाशोदिते ५ गन्धर्वनगरे । तस्योत्तरादि- दिग्भेदेनोदये फलभेदः वृ० सं० ५६ अ० उक्तो यथा “उदगादि पुरोहितनृपवलपतियुवराजदोषदं खपुरम् । सितरक्तपीतकृष्णं विप्रादीनामभावाय । नागरनृपति- जयावहमुदग् विदिकस्थं विवर्णनाशाय । शान्ताशायां दृष्टं सतोरणं नृपतिविजयाय । सर्वदिगुत्थं सततो- त्थितं च भयदं नरेन्द्रराष्ट्राणाम् । चौराटविकान् हन्याद्धूमानलशक्रचापाभम् । गन्धर्वनगरमुत्थितमा- पाण्डुरमशनिपातवातकरम् । दीप्ते नरेन्द्रमृत्युर्वापे ऽरिभयं जयः सव्ये । अनेकवर्णाकृति खे प्रकाशते पुरं पताकाध्वजतोरणान्वितम् । यदा तदा नागमनुष्य वाजिनां पिबत्यसृग् भूरि रणे वसुन्धरा ।” खं आकाशे चरं पुरं शाक० त० । ६ आकाशगामिनि दैत्यपुरभेदे तदुत्पत्तिकथा “पुलमा नाम दैतेयी कालका च महासुरी । दिव्यं वर्षसहस्रन्ते चेरतुः परमं तपः तपसोऽन्ते ततस्ताभ्यां स्वयम्भूरददद्वरम् । अगृह्णीतां वरन्ते तु सुतानामल्पदुःखिताम् । अनध्यताञ्च राजेन्द्र! सुरराक्षसपन्नगैः । पुरं सुरमणी- यञ्च खचरं सुमहाप्रभम् । सर्व्वारम्भैः समुदितं दुर्धर्षममरैरपि । महर्षियक्षगन्धर्व्वपन्नगासुरराक्षसैः । सर्व्वकामगुणोपेतं वीतशोकमनामयम् । ब्रह्मणा भरत- श्रेष्ठ! कालकेयकृते कृतम् । तदेतत् खपुरं दिव्यं चरत्यमरवर्ज्जितम् । पौलोमाध्युषितं वीर । काल- [] खञजैश्च दानवैः” भारते वनपर्व्वणि १७३ अध्याये । “विध्वस्ते खपुरे तस्मिन् दानवेषु हतेषु च” भा० व० १७३ अ० । ७ हरिश्चन्द्रपुरे त्रिका० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2466-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
खपुरं, क्ली, (खं आकाशं पिपर्त्ति । पॄ + कः ।) घटः । इति हेमचन्द्रः ॥ (खे आकाशे चरं पुरम् ।) ऊर्द्ध्वगं पुरम् । (स तु दैत्यपुरविशेषः । तदुत्पत्तिकथा यथा, महाभारते । ३ । १७३ । निवातकवचवधे । ७-११ । “पुलोमा नाम दैतेयी कालका च महासुरी । दिव्यवर्षसहस्रं ते चेरतुः परमं तपः ॥ तपसोऽन्ते ततस्ताभ्यां स्वयम्भूरददद्वरम् ॥ अगृह्णीतां वरं ते तु सुतानामपदुःखिताम् । अवध्यताञ्च राजेन्द्र ! सुरराक्षसपन्नगैः ॥ पुरं सुरमणियञ्च खेचरञ्च महाप्रभम् । सर्व्वरत्नैः समुदितं दुर्द्धर्षममरैरपि ॥ महर्षियक्षगन्धर्व्वपन्नगासुरराक्षसैः । सर्व्वंकामगुणोपेतं वीतशोकमनामयम् ॥ [] ब्रह्मणा भरतश्रेष्ठ ! कालकेयकृते कृतम् । तदेतत् खपुरं दिव्यं चरत्यमरवर्ज्जितम् ॥” खे आकाशे उत्थितं पुरम् । शुभाशुभादि- सूचनार्थं प्रकाशितं गन्धर्व्वनगरम् । अस्यो- त्तरादिदिग्भेदेनोदये फलभेदो यथा, बृहत्- संहितायाम् ३६ अध्याये । “उदगादिपुरोहितनृपबलपतियुवराजदोषदं खपुरम् । सितरक्तपीतकृष्णं विप्रादीनामभावाय ॥ नागरनृपतिजयावहमुदग्विदिक्स्थं विवर्ण- नाशाय । शान्ताशायां दृष्टं सतोरणं विजयाय ॥ सर्व्वदिगुत्थं सततोत्थितञ्च भयदं नरेन्द्रराष्ट्रा- णाम् । चौराटविकान् हन्याद्धूमानलशक्रचापाभम् ॥ गन्धर्व्वनगरमुत्थितमापाण्डुरमशनिनिपातवात- करम् । दीप्ते नरेन्द्रमृत्युर्वामेऽरिभयं जयः सव्ये ॥ अनेकवर्णाकृति खे प्रकाशते पुरं पताकाध्वजतोरणान्वितम् । यदा तदा नागमनुष्यवाजिनां पिबत्यसृग्भूरि रणे वसुन्धरा ॥”) हरिश्चन्द्रपुरम् । इति त्रिकाण्डशेषः ॥
खपुरः, पुं, (खं पिपर्त्ति उच्छ्रयत्वेन । पॄ + कः ।) गुवाकः । (अस्य पर्य्याया यथा । “खपुरो ह्रस्वकः पूगः ।” इति वैद्यकरत्नमाला- याम् ॥ खेन आकाशागतेन हिमकरादिना पूर्य्यते इति । पॄ + कर्म्मणि घञर्थे कः ।) भद्रमुस्त- कम् । (खमिन्द्रियं पिपर्त्ति । पॄ + कः ।) अलसके त्रि । इति मेदिनी ॥ व्यालनखः । इति राजनिर्धण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-276-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "खपुर" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें