गुवाकः, पुं, (गुवति मलवत् क्वाथमुत्सृजतीति । गु + “पिणाकादयश्च ।” उणां । ४ । १५ । इति आकः तुदादित्वाद्गुणाभावः । निपातनात् दीर्घोऽपि दृश्यते ।) वृक्षविशेषः । गुया सुपारि इति च भाषा ॥ तत्पर्य्याय्नः । घोण्टा २ पूगः ३ क्रमुकः ४ खपुरः ५ । इत्यमरः । २ । ५ । १३९ ॥ गूवाकः ६ । इति तट्टीका ॥ पूगवृक्षः ७ दीर्घपादपः ८ वल्कतरुः ९ दृढवल्क १० चिक्कणः ११ । इति राजनिर्घण्टः ॥ पूगी १२ । इति भावप्रकाशः ॥ सुरञ्जनः १३ गोपदलः १४ राजतालः १५ छटाफलः १६ । इति त्रिकाण्ड- शेषः ॥ * ॥ अस्य फलस्य पर्य्यायः । क्रमुकफलम् १ पूगम् २ चिक्कणी ३ चिक्का ४ चिक्कणम् ५ श्लक्ष्णकम् ६ उद्वेगम् ७ पूगफलम् ८ । इति राज- निर्घण्टः ॥ पूगीफलम् ९ । इति भावप्रकाशः ॥ * ॥ अस्य मस्तिष्कस्य गुणाः । स्वादुत्वम् । तिक्तत्वम् । कषायत्वम् । बलप्राणशुक्रवृद्धिभेदमदकारित्वम् । मूत्ररोगनाशित्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥ * ॥ अस्य निर्यासस्य गुणाः । हिमत्वम् । मोहनत्वम् । गुरुत्वम् । विपाके उष्णत्वम् । क्षारत्वम् । साम्ल- त्वम् । वातघ्नत्वम् । पित्तलत्वञ्च ॥ * ॥ अस्य फल- गुणाः सम्मोहकारित्वम् । कषायत्वम् । स्वादु- त्वम् । रेचनत्वम् । त्रिदोषशमनत्वम् । रुच्यत्वम् । वक्त्रक्लेदमलापहत्वञ्च । इति राजनिघण्टः ॥ गुरुत्वम् । रूक्षत्वम् । कफपित्तक्नारित्वम् । दीप- नत्वञ्च ॥ * ॥ आर्द्रस्य तस्य गुणाः । गुरुत्वम् । अभिष्यन्दित्वम् । अग्निदृष्टिहरत्वञ्च ॥ * ॥ स्विन्नस्य तस्य गुणः । दोषत्रयच्छेदित्वम् । दृढ- मध्यं तदुत्तमम् । इति भावप्रकाशः ॥ * ॥ आम- पूगस्य गुणाः । कषायत्वम् । मुखमलरक्तामश्लेष्म- पित्तादराघ्माननाशित्वम् । कण्ठशुद्धिकारित्वम् । सारकत्वञ्च ॥ * ॥ शुष्कस्य तस्य गुणाः । कण्ठा- मयघ्नत्वम् । रुचिकरत्वम् । पाचनत्वम् । रेचन- त्वञ्च ॥ * ॥ तत् ताम्बूलेनोनमयुतञ्च चेत् झटिति पाण्डुवातशोथकारित्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥ * ॥ तत्पीगगुणाः । तस्यादिपीगं विषतुल्यम् । द्वितीयपीगं भेदकं दुर्जरञ्च । तृतीयपीगं पानोप- युक्तं सुधातुल्यं रसायनञ्च । इति राजवल्लभः ॥ (ताम्बूलेन विना केवलं गुवाकभक्षणाच्चाण्डा- [] लत्वावाप्तिस्तन्मोचनार्थं गङ्गादर्शनरूपप्राय- श्चित्तमप्युक्तम् । यथा, -- “ताम्बूलं न मुखे दत्त्वा गुवाकं भक्षयेद् यदि । तावच्चाण्डालतां याति यावद् गङ्गानदर्शनम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-346-a) स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।