🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:03:21 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पूग
pūga
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
सुपारी के पेड़ के नाम (2.4.169) घोण्टा · क्रमुक · गुवाक · खपुर
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पूग संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. सुपारी का पेड़ या फल । उ॰—घोंटा क्रमुक गुवाक पुनि पूग सुपारी आहि ।—अनेकार्थ॰, पृ॰ १०१ ।
२. ढेरा । अंकोल ।
३. शहतूत का पेड़ ।
४. कटहल ।
५. एक प्रकार की कटोरी ।
६. भाव ।
७. छंद ।
८. समूह । वृंद । ढेर ।
९. किसी विशेष कार्य के लिये बना हुआ संघ । कंपनी । विशेष—काशिका में कहा गया है कि भिन्न जातियों के लोग आर्थिक उद्देश्य से जिस जिस संघ में काम करें, वह 'पूग' कहलाता है । जैसे, शिल्पियों या व्यापारियों का पूग । याज्ञवल्क्य ने इस शब्द को एक स्थान पर बसनेवाले भिन्न बिन्न जाति के लोगों की सभा के अर्थ में लिया है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पूग m. (ifc. f(आ). ; cf. पुञ्ज) any assemblage or combination or body of persons, a multitude, number, mass, quantity (in one place n.), ŚāṅkhBr.; Mn.; MBh. &c.
country court or an assembly of townsmen, IW. 296 n. 1
disposition, property, nature, W.
the Areca Catechu, called betel-nut tree (n. its nut), Var.; Kāv.; Suśr.
= कण्टकि-वृक्ष, L.
= छन्द, or छन्दस्, L. = भाव, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (641,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पूगः [पू-गन् किच्च्; Uṇ. 1. 121] 1 {1} A multitude, heap, collection, quantity; Śi. 9. 64. --2 An association, corporation, union; Y. 2. 30; Ms. 3. 151. --3 The areca or betelnut-tree (पूगी also); R. 4. 44; 6. 64; 13. 17. --4 Nature, property, disposition. --गं Areca-nut, betelnut. --Comp. --कृत a. heaped, collected. --पात्रं {1} a spitting-pot, spittoon. {2} a betel-box. --पीठः-ठं a spitting-pot. --पुष्पिका betel-nut and flowers given to guests at a marriage ceremony. --फलं the areeanut. --वैरं enmity against many men.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0714-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पूग पु० पू--गन् किच्च । (सुपारि) १ वृक्षे २ समूहे अमरः ३ छन्दसि ४ भावे ५ कण्टकिवृक्षे च शब्दरत्ना० । ६ पूग- फले न० । समूहार्थात् तस्मात् पूरणे डट् तिथुक् च । पूगति ख पूगपूरणे त्रि० स्त्रियां ङीप् । पूगे भवः दिगा० यत् । पूग्य तद्भवे त्रि० । समासे आद्युदात्तताऽस्य ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4393,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पूगं, क्ली, (पूयते मुखमनेनेति । पू ञ पवने + “छापूखण्डिभ्यः कित् ।” उणा० । १ । १२३ । इति गन् किच्च ।) गुवाकफलम् । इत्यमर- टीकायां रायमुकुटः ॥ (यथा, भविष्यपुराणे । तालनवमीव्रतकथायाम् । [] “पिण्डखर्ज्जूरं जातिश्च एला चैव हरीतकी । नारिकेलं तथा पूगं रम्भापक्वफलन्तथा । तत्र मुख्यं प्रदातव्यं तालस्य फलमुत्तमम् ॥”)
पूगः, पुं, (पूयतेऽनेनेति । पूञ् + “छापूखण्डिभ्यः कित् ।” उणा० । १ । १२३ । इति गन् । स च कित् ।) गुवाकः । समूहः । इत्यमरः ॥ (यथा, महाभारते । ६ । २१ । १४ । “अनन्ततेजा गोविन्दः शत्रुपूगेषु निर्व्यथः । पुरुषः सनातनतमो यतः कृष्णस्ततो जयः ॥”) छन्दः । भावः । कण्टकिवृक्षः । इति शब्द- रत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-211-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें