🕉️ 22 November 2026, Sunday · 12:23:24 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

खरकण्ठ

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

खर-+कण्ठ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कण्ठ

अर्थ: उत्कंठित होना, शोक करना

संस्कृत: शोके

अंग्रेज़ी: to be excited, to mourn, to grieve

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कण्ठ् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. कण्ठ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. कण्ठ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — कण्ठ् (चुरादिगण) · अर्थ: उत्कंठित होना, शोक करना (शोके)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमकण्ठतात् / कण्ठताद् / कण्ठतु / कण्ठयतात् / कण्ठयताद् / कण्ठयतुकण्ठताम् / कण्ठयताम्कण्ठन्तु / कण्ठयन्तु
मध्यमकण्ठ / कण्ठतात् / कण्ठताद् / कण्ठय / कण्ठयतात् / कण्ठयताद्कण्ठतम् / कण्ठयतम्कण्ठत / कण्ठयत
उत्तमकण्ठयानि / कण्ठानिकण्ठयाव / कण्ठावकण्ठयाम / कण्ठाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: कण्ठति · लट् (आत्मने.): कण्ठयते · लिट्: कण्ठयाञ्चकार · लिट् (आत्मने.): कण्ठयाञ्चक्रे · लुट्: कण्ठयिता · लुट् (आत्मने.): कण्ठयिता · लृट्: कण्ठयिष्यति · लृट् (आत्मने.): कण्ठयिष्यते · लोट्: कण्ठतात् · लोट् (आत्मने.): कण्ठयताम् · लङ्: अकण्ठत् · लङ् (आत्मने.): अकण्ठयत · विधिलिङ्: कण्ठयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): कण्ठयेत · आशीर्लिङ्: कण्ठ्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): कण्ठयिषीष्ट · लुङ्: अकण्ठीत् · लुङ् (आत्मने.): अचकण्ठत · लृङ्: अकण्ठयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अकण्ठयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: कण्ठन · ण्वुल्: कण्ठकः · तृच्: कण्ठिता · यत्: कण्ठ्यः · ण्यत्: कण्ठ्यः · तव्य: कण्ठितव्यः · अनीयर्: कण्ठनीयः · क्त: कण्ठितः · क्तवतु: कण्ठितवान् · शतृ: कण्ठन् · स्य-शतृ: कण्ठिष्यन् · शानच्: कण्ठयमानः · क्त्वा: कण्ठित्वा · ल्यप्: प्रकण्ठ्य · तुमुन्: कण्ठितुम् · णमुल्: कण्ठम् · घञ्: कण्ठः · क्तिन्: कण्टि · क्वसु: चकण्ठ्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कण्ठ्
कण्ठ्
kaṇṭh
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
📗 अमरकोश — पर्याय
गला (2.6.89) गल
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कण्ठ् cl. 1. P. Ā. कण्ठति, -ते: cl. 10. P. कण्ठयति, to mourn; to long for, desire (cf. 2. उत्-कण्ठ), Dhātup. viii, 11; xxxiv, 40.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (245,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कंठ् {c1c} {c10c} U. (कंठति-ते, कंठयति-ते, कंठित) 1 To mourn, grieve for. --2 To miss, be anxious or long for, remember with regret; (in this sense generally used with the preposition उद् and a noun in the gen., loc. or dat. case).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0371-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
खर-कण्ठसमास: खर + कण्ठ् कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: कण्ठ् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: कण्ठ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन | कण्ठ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

खरकण्ठ 📚खर 📚कण्ठ् ➤ खर (कठोर, खुर्दरा, ठोस) + कण्ठ् (उत्कंठित होना, शोक करना)
संस्कृत: शोके

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
खर 📚गधा🟠🔵🟣🟢🟤
कण्ठ् 📚cl. 1. P. Ā. कण्ठति, -ते: cl. 10. P. कण्ठयति, to mourn; to long for, d…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
खर
बहुत तेज़ (गर्म) (१.३.३९) — तिग्म, तीक्ष्ण
गधा (२.९.७८) — चक्रीवान्, वालेय, रासभ, गर्दभ

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • खरकण्ठ = खर + कण्ठ कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬