🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:18:58 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

खरभरी

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

खर-+भरी

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

भरी

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: bearing, possessing, nourishing (cf. आत्मम्-, उदरम्-, कुक्षिम्-, and सहो-भ्°).

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. भरि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  2. भरि (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  3. भरि (पुं.) — सम्बोधन, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — भरि (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाभरिःभरीभरयः
द्वितीयाभरिम्भरीभरीन्
तृतीयाभरिणाभरिभ्याम्भरिभिः
चतुर्थीभरयेभरिभ्याम्भरिभ्यः
पञ्चमीभरेःभरिभ्याम्भरिभ्यः
षष्ठीभरेःभर्योःभरीणाम्
सप्तमीभरौभर्योःभरिषु
सम्बोधनहे भरेहे भरीहे भरयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — भरि
भरि
bhari
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भरि mfn. bearing, possessing, nourishing (cf. आत्मम्-, उदरम्-, कुक्षिम्-, and सहो-भ्˚).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (747,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भरि a. Bearing, possessing, maintaining, supporting (at the end of comp.), as in उदरेभरि &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0809-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
खर-भरीसमास: खर + भरि कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: भरि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन 📚
अन्य सम्भावना: भरि (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन | भरि (पुं.) — सम्बोधन, द्विवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

खरभरी 📚खर 📚भरि ➤ खर (कठोर, खुर्दरा, ठोस) + भरि (bearing, possessing, nourishing (cf. आत्मम्-, उदरम्-, कुक्ष…)
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): bearing, possessing, nourishing (cf. आत्मम्-, उदरम्-, कुक्षिम्-, and सहो-भ्°).

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
खर 📚गधा🟠🔵🟣🟢🟤
भरि 📚mfn. bearing, possessing, nourishing (cf. आत्मम्-, उदरम्-, कुक्षिम्-, …🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
खर
बहुत तेज़ (गर्म) (१.३.३९) — तिग्म, तीक्ष्ण
गधा (२.९.७८) — चक्रीवान्, वालेय, रासभ, गर्दभ

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • खरभरी = खर + भरी कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें