🕉️ 21 November 2026, Saturday · 03:23:10 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

खरियान

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

खरि+यान

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

खरि

अर्थ: ङीष् गधी

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. खरी (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — खरी (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाखरीखर्यौखर्यः
द्वितीयाखरीम्खर्यौखरीः
तृतीयाखर्याखरीभ्याम्खरीभिः
चतुर्थीखर्यैखरीभ्याम्खरीभ्यः
पञ्चमीखर्याःखरीभ्याम्खरीभ्यः
षष्ठीखर्याःखर्योःखरीणाम्
सप्तमीखर्याम्खर्योःखरीषु
सम्बोधनहे खरिहे खर्यौहे खर्यः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

यान

अर्थ: जाना, हिलना-जुलना, चलना, टहलना, सवारी करना

संस्कृत: राज्यगुणः, वाहनम् · पर्याय: सन्धि, विग्रह, आसन, द्वैध, आश्रय

व्युत्पत्ति: या+ल्युट् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. यान (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: इ + चानश्
  2. यान (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: इ + चानश्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — यान (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमायानम्यानेयानानि
द्वितीयायानम्यानेयानानि
तृतीयायानेनयानाभ्याम्यानैः
चतुर्थीयानाययानाभ्याम्यानेभ्यः
पञ्चमीयानात् / यानाद्यानाभ्याम्यानेभ्यः
षष्ठीयानस्ययानयोःयानानाम्
सप्तमीयानेयानयोःयानेषु
सम्बोधनहे यानहे यानेहे यानानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — इ (अदादिगण) · अर्थ: जाना (गतौ)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमएतिइतःयन्ति
मध्यमएषिइथःइथ
उत्तमएमिइवःइमः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: एति · लिट्: इयाय · लुट्: एता · लृट्: एष्यति · लोट्: इतात् · लङ्: ऐत् · विधिलिङ्: इयात् · आशीर्लिङ्: ईयात् · लुङ्: अगात् · लृङ्: ऐष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: अयन · ण्वुल्: आयकः · तृच्: एता · यत्: एयः · तव्य: एतव्यः · अनीयर्: अयनीयः · क्त: इतः · क्तवतु: इतवान् · शतृ: यन् · स्य-शतृ: एष्यन् · क्त्वा: इत्वा · ल्यप्: प्रेत्य · तुमुन्: एतुम् · णमुल्: आयम् · क्तिन्: इति · क्वसु: ईयिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — खरी
खरी
kharī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
खरी १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] गदही । गर्दभी । उ॰—कह खगेस अस कवन अभागी । खरी सेव सुरधेनहु त्यागी ।—मानस ७ ।११० ।
खरी २ † संज्ञा स्त्री॰ [देश॰] एक प्रकार की ईख ।
खरी ३ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ खली] दे॰ खली ।
खरी संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ खण्डिका, हिं॰ खड़िया, खरिया] दे॰ खड़िया । उ॰—करम खरी कर, मोह थल, अंक चराचर जाल । हनत गुनत गुनि गुनि हनत जगत ज्योतिषी काल ।—तुलसी ग्रं॰, पृ॰ १२३ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
खरी f. (Pāṇ. iii, 2, 30; Siddh.) a she-ass, Kathās. lxiii
‘a she-mule’, see खरी-वात्सल्य
N. of one of the mothers in Skanda's retinue, MBh. ix, 2624.
खरी f. of ˚र, q.v.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (337,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
खरी A she ass. --Comp. --जंघः an epithet of Śiva. --वृषः a jackass.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0443-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "खरी" आता है (4)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
खरिखरी (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
यानयान (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: इ + चानश् 📚
अन्य सम्भावना: यान (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: इ + चानश्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

खरि 📚 ➤ ङीष् गधी

यान 📚 ➤ जाना, हिलना-जुलना, चलना, टहलना, सवारी करना
संस्कृत: राज्यगुणः, वाहनम् · पर्याय: सन्धि, विग्रह, आसन, द्वैध, आश्रय

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
खरी 📚गदही । गर्दभी🟠🔵🟣
यान 📚गाड़ी, रथ आदि सवारी । वाहन । विमान । आकाशयान🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
यान
हर प्रकार का वाहन (२.८.५८) — वाहन, युग्य, पत्र, धोरण

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • यान: इ + चानश् — वर्तमानकालिक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें