🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:10:23 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

खरुः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

खरुः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

खरुः

अर्थ: खन् - कु, रश्चान्तादेशः

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. खरु (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. खरु (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — खरु (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाखरुःखरूखरवः
द्वितीयाखरुम्खरूखरून्
तृतीयाखरुणाखरुभ्याम्खरुभिः
चतुर्थीखरवेखरुभ्याम्खरुभ्यः
पञ्चमीखरोःखरुभ्याम्खरुभ्यः
षष्ठीखरोःखर्वोःखरूणाम्
सप्तमीखरौखर्वोःखरुषु
सम्बोधनहे खरोहे खरूहे खरवः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — खरु
खरु
kharu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
खरु १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. अश्व । घोड़ा । दाँत ।
३. गर्व । शान ।
४. कामदेव ।
५. शिव का एक नाम ।
६. श्वेत वर्ण ।
७. वर्जित वस्तुओं को लेने की आकांक्षा [को॰] ।
खरु २ संज्ञा स्त्री॰ अपना पति स्वयं चुचनेवाली कुमारी । पतिंवरा कन्या [को॰] ।
खरु ३ वि॰
१. श्वेत । सफेद ।
२. मूर्ख । झगड़ालू ।
३. क्रूर । कठोर ।
४. वर्जित वस्तुओं को लेने का इच्छुक ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
खरु mfn. white, L.
foolish, idiotic, Uṇ.
harsh, cruel, ib.
desirous of improper or prohibited things, L.
खरु m. a tooth, L.
a horse, L.; Uṇ.
pride, L.
love or Kāma (the god of love), Uṇ.
N. of Śiva, L.
खरु f. (Pāṇ. iv, 1, 44, Vārtt.) a girl who chooses her own husband, Pāṇ.; Siddh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (337,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
खरु a. [खन्-कु रश्चांतादेशः] 1 White. --2 Foolish, stupid. --3 Cruel. --4 Desirous of prohibited things. --रुः 1 A horse. --2 A tooth. --3 Pride. --4 Cupid, the god of love. --5 Śiva. --6 Likeness for prohibited things. --7 The white colour. --रुः f. A girl who chooses her own husband (पतिंवरा कन्या Sk.).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0443-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
खरु पु० खन--कु रश्चान्तादेशः । १ शिवे २ दर्पे, ३ अश्वे, ४ दत्ते, मेदि० ५ कामदेवे उणा० । ६ श्वेतवर्णे ७ श्वेतवर्णवति, ८ निषिद्धैकरुचौ, हेम० । ९ निर्बोधे, १० क्रूरे त्रि० उणा० वृ० ११ पतिं वरायां कन्यायां स्त्री । हेम० गुणवाचित्वेऽपि पर्य्युदासान्न ङीष् । १२ तीक्ष्णे त्रि० संक्षिप्तसारः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2468,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
खरुः, पुं, (खन् + “खरुशङ्कुपीयुनीलङ्गुलिगु ।” उणां १ । ३७ । इति कुः रश्चान्तादेशः ।) शिवः । हयः । दर्पः । दन्तः । इति मेदिनी । रे । २१ ॥ कामदेवः । इति सिद्धान्तकौमुद्या- मुणादिवृत्तिः ॥ शुक्लवर्णः । इति हेमचन्द्रः ॥
खरुः, त्रि, (खन् + “खरुशङ्कुपीयुनीलङ्गुलिगु ।” उणां १ । ३७ । इति कुः रश्चान्तादेशः ।) श्वेतः । इति मेदिनी । रे । २२ ॥ निषिद्ध्वैकरुचिः । इति हेमचन्द्रः ॥ निर्बोधः । क्रूरः । इति सिद्धान्तकौमुद्यामुणादिवृत्तिः ॥ तीक्ष्णः । इति संक्षिप्तसारे उणादिवृत्तिः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-277-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
खरुःखरु (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: खरु (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

खरुः 📚 ➤ खन् - कु, रश्चान्तादेशः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
खरु 📚अश्व । घोड़ा । दाँत🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें