🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:49:36 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

खलित

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

खलित

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

खलित

अर्थ: सङ्ग्रह करना, एकट्ठा करना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))

संस्कृत: सञ्चये चलने च

अंग्रेज़ी: to gather, to collect,to move, to shake

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. खलित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: खल् + क्त
  2. खलित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: खल् + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — खलित (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाखलितःखलितौखलिताः
द्वितीयाखलितम्खलितौखलितान्
तृतीयाखलितेनखलिताभ्याम्खलितैः
चतुर्थीखलितायखलिताभ्याम्खलितेभ्यः
पञ्चमीखलितात् / खलिताद्खलिताभ्याम्खलितेभ्यः
षष्ठीखलितस्यखलितयोःखलितानाम्
सप्तमीखलितेखलितयोःखलितेषु
सम्बोधनहे खलितहे खलितौहे खलिताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — खल् (भ्वादिगण) · अर्थ: सङ्ग्रह करना, एकट्ठा करना (सञ्चये चलने च)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमखलतिखलतःखलन्ति
मध्यमखलसिखलथःखलथ
उत्तमखलामिखलावःखलामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: खलति · लिट्: चखाल · लुट्: खलिता · लृट्: खलिष्यति · लोट्: खलतात् · लङ्: अखलत् · विधिलिङ्: खलेत् · आशीर्लिङ्: खल्यात् · लुङ्: अखालीत् · लृङ्: अखलिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: खलन · ण्वुल्: खालकः · तृच्: खलिता · ण्यत्: खाल्यः · तव्य: खलितव्यः · अनीयर्: खलनीयः · क्त: खलितः · क्तवतु: खलितवान् · शतृ: खलन् · स्य-शतृ: खलिष्यन् · क्त्वा: खलित्वा · ल्यप्: प्रखल्य · तुमुन्: खलितुम् · णमुल्: खालम् · घञ्: खालः · क्तिन्: खल्ति · क्वसु: चखल्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — खलित
खलित
khalita
🟠 शब्दसागर
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
खलित पु वि॰ [सं॰ स्खलित]
१. चलायमान । चंचल । डिगा हुआ । उ॰—दिग्गज चलित मुनि आसन इंद्रादिक भय मान ।—सूर (शब्द॰) ।
२. गिरा हुआ । पतित । मुहा॰—खलित होना = वीर्य पात होना । वीर्य निकल पड़ना । उ॰—पारबती ऐसी पत्नी जाकी ताको मन क्यों डोला । खलित भए छवि देखि मोहिनी हा हा करि के बोला ।— कबीर (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
खलितखलित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: खल् + क्त 📚
अन्य सम्भावना: खलित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: खल् + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

खलित 📚 ➤ सङ्ग्रह करना, एकट्ठा करना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))
संस्कृत: सञ्चये चलने च

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
खलित 📚पु वि॰🟠

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • खलित: खल् + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें