🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:11:43 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

खसा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

खसाः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

खसाः

अर्थ: खाज, खुजली

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. खस (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  2. खसा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. खस (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन
  4. खसा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  5. खसा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  6. खसा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — खस (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाखसःखसौखसाः
द्वितीयाखसम्खसौखसान्
तृतीयाखसेनखसाभ्याम्खसैः
चतुर्थीखसायखसाभ्याम्खसेभ्यः
पञ्चमीखसात् / खसाद्खसाभ्याम्खसेभ्यः
षष्ठीखसस्यखसयोःखसानाम्
सप्तमीखसेखसयोःखसेषु
सम्बोधनहे खसहे खसौहे खसाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — खस
खस
khasa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
खस २ वि॰ [सं॰ क्षम, प्रा खम]
१. समर्थ शक्तिमान् ।
२. झुका हुआ ।
३. वक्र । टेढ़ा ।
खस १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वर्तमान गढ़वाल और उसके उत्तरवर्ती प्रांत का प्राचीन नाम ।
२. इस प्रदेश में रहनेवाली एक प्राचीन जाति । उ॰—स्वपच सवर खस जनम जड़ पाँवर कोल किरता । राम कहत पावन परम होत भुवन विख्यात ।— तुलसी (शब्द॰) । विशेष—व्रात्य क्षत्रिय से उत्पन्न इस जाति का वर्णन महाभारत और राजतरंगिणी में आया है । इस जाति के वंशज अब तक नेपाल और किस्तवाड़ (काश्मीर) में इसी नाम से विख्यात है और अपने आपको क्षत्रिय बतलाते हैं । ये लोग बड़े परिश्रमी और साहसी तथा प्राय: सैनिक होते हैं । इन्ही को खासिया भी कहते हैं ।
३. खजुली (को॰) ।
खस २ संज्ञा स्त्री॰ [फा॰ खस]
१. गाँडर नामक घास की प्रसिद्ध सुंगंधित जड़ । विशेष—यह गास, भारत, बर्मा और लंका के मैदानों और छोटी पहाड़ियों पर विशेषत: नदियों और तालों के किनारे उत्पन्न होती है । गरमी के दिनों में कमरे आदि ठंढा रखने के लिये दरवाजों और खिड़कियों में इसकी टट्टिया लगाई जाती हैं । कहीं कही इसकी पंखिया और टोकरिया भी बनती है । इसका इत्र भी बहुत अच्छा बनता है और अधिक दामों में बिकता है । अनेक प्रकार की सुगंधिया बनाने के लिये विलायत में भी इसकी बहुत खपत होती है ।
२. सूखी घास (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
खस m. itch, scab, any irritating disease of the skin, L.
खस m. pl. N. of a people and of its country (in the north of India), Mn. x, 44; MBh.; Hariv.; AV.Pariś. &c.
खस m. a native of that country (considered as a degraded Kṣatriya), Mn. x, 22
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (338,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
खसः 1 Itch, scab. --2 N. of a country: see खश.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0444-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
खस(श) पु० देशभेदे त्रिका० । तस्य दन्त्यमध्यता मन्वादौ दृश्यते क्वचित् तालव्यमध्यता च तेनोभयरूपता । स च देशः वृ० स० कूर्म्मविभागे १४ अ० पूर्वस्यामुक्तः “अथ पूर्वस्यामि- त्युपक्रमे “खशमगधशिविरगिरिमिथिलसमतटोड्राश्व- वदनदन्तुरकाः” । सोऽभिजनोऽस्य, तद्देशस्य राजा वा अण् । खास(श) । तद्देशवासिनि तद्देश नृपे च बहुषु तु अणो लुक् । ख(शा)सास्तद्देशवासिनः तन्नृपाश्च । ते च शनकैः क्रियालोपात् वृषलत्वं गताः यथाह मनुः “शनकैस्तु क्रियालोपादिमाः क्षत्रियजातयः । वृषलत्वं गता लोके ब्राह्मणादर्शनेन च । पौण्ड्रकाश्चौड्रद्रविडाः काम्बोजा जवनाः शकाः । पारदापह्नवाश्वीनाः किराता दरदाः खसाः” । “खसांस्तु खारांश्चोलांश्चमद्रान् किष्कि- न्धकांस्तथा हरि० १४ अ० । “खसा एकासनाह्यर्हाः प्रदरादीर्घवेणवः” भा० स० ५१ अ० । “अङ्गवङ्गखसेष्वेव नान्यदेशे कदाचन” सू० चि० । ३ मुरानामगन्धद्रव्ये शब्दच० ४ कश्यपपत्नीभेदे दक्षकन्यान्तरे स्त्री यथा गरुडपु० ६ अ० “धर्म्मपत्न्यः समाख्याताः कश्यपस्य वदाम्यहम् । अदिति र्दितिर्दनुः काला क्षतायुः सिंहिका मुनिः । कद्रूः प्रधा इरा क्रोधा विनता सुरभिः खशा(सा)” । “इरा वृक्ष लतावल्लीतृणजातीश्च सर्वशः । खशा(सा) च यक्ष रक्षांसि सुषुवेऽप्सरसस्तथा” तत्रैव तत्प्रजोक्तिः ।
खस पु० खानि इन्द्रियाणि स्यति निश्चलीकरोति सो--क । (खोस) (पाच्डा) ख्याते १ रोगभेदे । २ देशभेदे ३ सव- र्णायां व्रात्यक्षत्रियाजाते जातिभेदे “झल्लो मल्लश्च राज- न्याद्व्रात्यान्निच्छिविरेव च । नटश्च करणश्चैव खसो द्रविड एव च” मनुः । (खसखस्) इति ख्याते वृक्षे भावप्र० खसतिलशब्दो दृश्यः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2471,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
खसः, पुं, (खं हस्तादीन्द्रियं स्यति निश्चलीकरो- तीति । सो + कः ।) पामा । खोस इति भाषा ॥ तत्पर्य्यायः । पाम २ कच्छूः ३ विचर्च्चिका ४ इति हेमचन्द्रः ॥ (पामन्शब्दोस्य विवरणं व्याख्येयम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-279-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "खस" आता है (40)
उशीर खस । गाँडर या कतरे की जड़ । यौ॰—उशीर बीज = हिमालय का एक खंडकंभु खस । उशीरउशीरक उशीर । खसजलमोद उशीर । खसजलवास उशीर । खसशीतमूलक खस । उशीरवितानमूलक उशीर । गाडर । खसबहुमूलक खस । उशीरसुगंधिक गाँडर की जड़ । खस । वीरन । उशीरवीरभद्रक खस । उशीरचंदनादि चंदन, खस, कपूर, बकुची, इलायची आदि पित्तानाशक दवाओं का वर्गउरई † संज्ञा स्त्री॰ उशीर । खसवेणीग खस । उशीरवारितर उशीर । खसवीरनायक उशीर । खसवेणीमूल खस । उशीरवरिहिष्ठ उशीर । खसवितानमूल खस । उशीरवेणीमूलक उशीर । खसशितिमूलक खस । उशीरशुभ्रपुष्प खस । उशीरजल स्फूर्तिहीन । ठंढा । जड़ालाज लज्जा । शर्म । हया । क्रि॰ प्र॰—आना ।—करना । मुहा॰—लाज रखना = प्रतिष्ठ…कापथ कुमार्ग । बुरा रास्तावीरण कुश, दर्भ, काँस और दूब आदि की जाति के तृणअवदाह अत्यधिक गर्मी । भषण तापमृणाल कमल का डंठल जिसमें फुल लगा रहता है । कमलनालवीरतर शर । तीर । बाणलामज्जक लामज नामक तृण । वि॰ दे॰ 'लामज'नलद पुष्परस । मकरंदमिषि जटामासीमिसि जटामासी । वालछड़वीरभद्र अश्वमेध यज्ञ का घोड़ासमगंधिक वह जिसमें समान गंध होवेणा रामायण के अनुसार एक प्राचीन नदी का नाम जिसे पर्णसा भी कहते हैंरणप्रिय विष्णुबेना † ^१ संज्ञा पुं॰दशांग पूजन में सुगंध के निमित्त जलाने का एक धूप जो दस सुगंध द्रव्यों के मेल …खासिया आसाम की एक पहाड़ी का नामपित्तसंशयन आयुर्वेदोक्त ओषधियों का एक वर्ग या समूह जिसमें की औषधियाँ प्रकुपित पित…

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
खसाःखस (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन 📚
अन्य सम्भावना: खसा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | खस (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

खसाः 📚 ➤ खाज, खुजली

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
खस 📚समर्थ शक्तिमान्🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
खस
औशीर (३.३.१९४) — चँवर, दण्ड, बिछौना, आसन

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें