🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:30:22 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

खाट

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

खाट

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

खाट

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: (= खट्टि) a bier, cot or bedstead on which dead bodies are conveyed to the pyre, L.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. खाट (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — खाट (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाखाटःखाटौखाटाः
द्वितीयाखाटम्खाटौखाटान्
तृतीयाखाटेनखाटाभ्याम्खाटैः
चतुर्थीखाटायखाटाभ्याम्खाटेभ्यः
पञ्चमीखाटात् / खाटाद्खाटाभ्याम्खाटेभ्यः
षष्ठीखाटस्यखाटयोःखाटानाम्
सप्तमीखाटेखाटयोःखाटेषु
सम्बोधनहे खाटहे खाटौहे खाटाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — खाट
खाट
khāṭa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
खाट संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ खट्वा] चारापाई । पलैगड़ी । खटिया । माचा । यौ॰— खाटखटोला = बधना बोरिया । कपड़ा लत्ता । गृहस्थी का सामान । जैसे—बस अपना खट खटोला ले जाओ । मुहा॰— (किसी की) खाट कटना = किसी का इतना बीमार पड़ना कि उसके मलमूत्र त्याग करने के लिये चारपाई की बुनावट काटनी पड़े । बहुत बीमार पड़ना । खाट पड़ना य ा खाट पर पड़ना = बीमार पड़ना । बीमार होकर चारपाई पर पड़ना । खाट लगाना या खाट से लगना = बहुत बीमार पड़ना । इतना बीमार पड़ना कि उठ बैठ न सकना । खाट से उतारा जाना = आसन्नमरण होना । मरने के समीप होना । विशेष— हिदू धर्म के अनुसार चारपाई पर मरना बुरा समझा जाता है । इससे जब प्राणी मरने के निकट होता है तब वह चारपाई से नीचे उतार दिया जाता है ।
खाट २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] अरथी [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
खाट m. (= खट्टि) a bier, cot or bedstead on which dead bodies are conveyed to the pyre, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (338,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
खाटः --टा, --टिका --टी f. A bier, a bedstead on which dead bodies are carried to the cemetery.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0444-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
खाट पु० खे ऊर्द्धमार्गे अटत्यनेन अट--करणे घञ् । शवरथे शवहरणशय्यायाम् शब्दरत्ना० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2472,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
खाटः पुं, स्त्री, (खे ऊर्द्ध्वमार्गे अटत्यनेन । अट् + करणे घञ् ।) शवरथः । इति शब्दरत्नावली ॥ मरार खाट् इति भाषा ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-280-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "खाट" आता है (13)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
खाटखाट (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: खट् + घञ्)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

खाट 📚 ➤ चारापाई । पलैगड़ी । खटिया । माचा । यौ॰— खाटखटोला = बधना बोरिया । कपड़ा… उमा-कोश
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): (= खट्टि) a bier, cot or bedstead on which dead bodies are conveyed to the pyre, L.

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
खाट 📚चारापाई । पलैगड़ी । खटिया । माचा । यौ॰— खाटखटोला = बधना बोरिया । कपड़ा…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • खाट: खट् + घञ् — भाववाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें