🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:47:17 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

खाण्डव

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

खाण्डव

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

खाण्डव

अर्थ: खाँड़, मिश्री

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. खाण्डव (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. खाण्डव (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — खाण्डव (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाखाण्डवःखाण्डवौखाण्डवाः
द्वितीयाखाण्डवम्खाण्डवौखाण्डवान्
तृतीयाखाण्डवेनखाण्डवाभ्याम्खाण्डवैः
चतुर्थीखाण्डवायखाण्डवाभ्याम्खाण्डवेभ्यः
पञ्चमीखाण्डवात् / खाण्डवाद्खाण्डवाभ्याम्खाण्डवेभ्यः
षष्ठीखाण्डवस्यखाण्डवयोःखाण्डवानाम्
सप्तमीखाण्डवेखाण्डवयोःखाण्डवेषु
सम्बोधनहे खाण्डवहे खाण्डवौहे खाण्डवाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — खाण्डव
खाण्डव
khāṇḍava
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
खाण्डव अस्, अम्, m. n. sugar-candy, sugar-plums, sweetmeats, MBh. xiii; R. i, vii
N. of a forest in Kuru-kṣetra (sacred to Indra and burnt by the god of fire aided by Arjuna and Kṛṣṇa, MBh.; Hariv.; BhP. i, 15, 8; Kathās.), TāṇḍyaBr. xxv, 3; TĀr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (339,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
खांडवः Sugar-candy. --वं N. of a forest in Kurukṣetra, sacred to Indra, and burnt by Agni with the assistance of Arjuna and Kṛṣṇa. --Comp. --प्रस्थः N. of a town.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0444-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
खाण्डव त्रि० खाण्डं खण्डविकारं वाति वा० क । खण्ड- विकारयुक्ते मोदकादौ । “रसालापूपकांश्चित्रान् मोदकांश्च सखाण्डवान्” भा० आनु० ५३ अ० । २ वनभेदे । तच्च वनं पुरा शक्राद्यावासस्थानं तच्च छित्त्वा सोमवंश्येन सुदर्शनेन राज्ञा खाण्डवी पुरी कृता पुनः सा काशीराजेन विजयेन जित्वाशक्रनिदेशात् वनतां प्रापिता यथाह कालिकापु० ७८ अ० । “सोमवंशेऽभवद्राजा महात्मा स महाबलः । वीरः सुदर्शनो नाम चारुरूपः प्रतापवान् । स वै हिमवतो नातिदूरे भङ्क्त्वा महावनम् । सिंहान् व्याघ्रान् समुत्- सार्य्य क्वचिच्चापि तपोधनान् । खाण्डवीं नाम नगरीम- करोत्तत्र शीभनाम् । त्रिंशद्योजनविस्तीर्णामायतां शतयोजनम्” ॥ “असहिष्णुर्नरपतिर्विजयस्तं सुदर्शनम् । कृतापचारं बहुधा देवानाञ्च तथा नृणाम् । वाराणसी पतिं वीरं विजयं जयशालिनम् । सन्धाय कृत्वा सा- चिव्यं तत्रैवैष न्ययोजयत् । विजयो विवरं प्राप्य महाबलपराक्रमः । सुदर्शनस्य नृपतेरवस्कन्दमथा- करोत् । नासहत् सोऽप्यवस्कब्दं विजयस्य सुदर्शनः । चतुरङ्गबलेनाशु युद्धायाभिमुखोऽभवत् । विजयो रथ- मारुह्य नियुज्य चतुरङ्गिणीम् । सेनां सुदर्शनं योद्धुं सम्मुखोऽभवदञ्जसा । तदा महद्युद्धमासीद्विजयेन महात्मना । सुदर्शनस्य नृपतेर्वृत्रवासवयोरिव । ततः सुदर्शनो राजा दारितो गदयाऽपतत् । उत्फुल्लनयनो राजा विजयः परवोरहा । मेनेऽमरावतीं तान्तु पुरीं क्षितिगतामिव” । “तं वीक्षन्तं नरपतिं नगरीं तां सुरे- श्वरः । समेत्य विजयं प्राह सान्त्वयन् श्लक्ष्णया गिरा । इन्द्र उवाच । राजन्! महद्वनमिदमासीद्देवगणावृतम् । नरगन्धर्व्वयक्षाणां मुनीनाञ्च मनोहरम् । सर्व्वानुत्- सार्य्य देवादीन्मम चाप्यप्रिये रतः । भङ्क्त्वा वनमिदं गुह्यं समुत्सार्य्य तपोधनम् । खाण्डपीं नगरीं चक्रे हठाद्राजा सुदर्शनः । तदिदं पुनरेव त्वं वनं कुरु नृपोत्तम! । तत्राहं विहरिष्यामि तक्षकेण समं रहः । मुनीनाञ्च तपःस्थानं मण्डलं ते प्रसादतः । भवि- ष्यति च यक्षाणां किन्नराणाञ्च पार्थिव! । मार्कण्डेय उवाच । एतत् श्रुत्वा वचस्तस्य शक्रस्य विजयस्तदा । वनमेवाकरोत्तान्तु खाण्डवीं शक्रगौरवात् । गच्छन्तु मो [] यथास्थानं प्रजाः सर्ब्धा यथेच्छया । येषां वाञ्छास्ति लोकानां मद्राज्यगमने पुनः । वाराणसीं ते गच्छन्तु मयैव प्रतिपालिताम् ॥ ततस्तस्य वचः श्रुत्वा जनाः केचिन्निजं पदम् । जग्मुर्वाराणसीं केचिद्विजयेनाभिपा- लिताम्” ॥ “अष्टाविंशतिमे प्राप्ते युगे द्वापरशेषतः । वह्निर्ब्राह्मणरूपेण भिक्षां जिष्णुमयाचत । दातुमङ्गी- कृते भिक्षां तदा पाण्डुसुतेन वै । वह्निस्वरूवमास्थाय जिष्णुं वचनमब्रवीत् । अहमग्निः पाण्डुपुत्र! यज्ञ- मागातिभोजनात् । व्याधितोऽहं ततो व्याधिं मम त्वं नाशयाधुना । खाण्डवं नाम विपिनं सपक्षिमृग- राक्षसम् । यदि त्वं मां भोजयितुं शक्नोषि श्वेतवाहन तदा ममात्यसौ व्याधिरपयास्यति नोचिरात् । पुरा तु विजयो राजा खाण्डवीं नाम तां पुरीम् । भङ्क्त्वा वनं ततश्चक्रे तेन तत् खाण्डवं वनम् । यदर्थं देवविहितं वन तच्छेतवाहन! । विरोधात्तत्तु शक्रस्य न स्वयं भोक्तु- मुत्सहे । तन्मां त्राहि महाभाग! वले तस्मिन्नियोजय । यथाहं सकलं भोक्तुं प्राप्तोमि त्वत्प्रसादतः । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सव्यसाची महावलः । दाहयामास विपिनं तत् सर्बं प्राणिसंयुतम् । देवकीतनयोपेतो वासुदेवेन पालितः । खाण्डवं दाहयामास ज्वलनस्य हिते रतः” । २ तन्नामपुर्य्यां स्त्री ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2473-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
खाण्डवखाण्डव (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: खाण्डव (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

खाण्डव 📚 ➤ खाँड़, मिश्री

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
खाण्डव 📚अस्, अम्, m. n. sugar-candy, sugar-plums, sweetmeats, MBh. xiii; R. i,…🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.३ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें