🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:47:09 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

खारी

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

खारी

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

खारी

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

संस्कृत: परिमाणः · पर्याय: आढक, द्रोण, वाह, निकुञ्चक, कुडव

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. खारी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. खारि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  3. खारि (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  4. खारि (पुं.) — सम्बोधन, द्विवचन
  5. खारि (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  6. खारि (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  7. खारि (स्त्री.) — सम्बोधन, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — खारी (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाखारीखार्यौखार्यः
द्वितीयाखारीम्खार्यौखारीः
तृतीयाखार्याखारीभ्याम्खारीभिः
चतुर्थीखार्यैखारीभ्याम्खारीभ्यः
पञ्चमीखार्याःखारीभ्याम्खारीभ्यः
षष्ठीखार्याःखार्योःखारीणाम्
सप्तमीखार्याम्खार्योःखारीषु
सम्बोधनहे खारिहे खार्यौहे खार्यः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — खारी
खारी
khārī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
(आयतन के माप) (2.9.88) आढक · द्रोण · वाह · निकुंचक
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
खारी १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] किसी के मत से चार और किसी के मत से सोलह द्रोण की तौल ।
खारी २ संज्ञा स्त्री॰ [हिं॰ खारा] एक प्रकार का क्षार लवण जो दवा के काम में आता है । संडास में मल गलाने के लिये भी इसे डालते हैं । उ॰—लौंग सुपारी छाँड़ के, क्यों लादी खारी रे ।—कबीर श॰, पृ॰ ३७ ।
खारी ३ वि॰ जिसमें खार मेल हो । क्षत्रारयुक्त । जैसे-खारी माट ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
खारी (ई), f. id., RV. iv, 32, 17; Pāṇ.; Pañcat.; Rājat.
खारी f. of ˚र, q.v.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (339,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
खारः, --रिः --री f. A measure [] of grain equal to 16 dronas. --री A scar.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0444-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
खारि(री) स्त्री खं मध्यावकाशमाराति आ + रा--क गौरा० ङीष् वा ह्रस्वः । द्रोणषोडशात्मके घान्यादिमानभेदे । “पलञ्च कुडवः प्रस्थः आढको द्रोण एव च । घान्यमानेषु बोद्धव्याः क्रमशोऽमी चतुर्गुणाः । द्रोणैः षोडशभिः खारी विंशत्या कुम्भ उच्यते” हेमा० दा० विष्णु ध० । अर्द्धशब्दात् संख्या- याश्च परतोऽस्य समासे वा टच् । अर्द्धखारम् अर्द्धखारि । द्विखारं द्विखारि । अर्द्धखारेण क्रीतम् ठक् पूर्वपदस्य वा वृद्धिः । अ (आ) र्द्धखारिकम् । अध्यर्द्धशब्दात् संख्या- याश्च परतःखार्य्याः क्रीताद्यर्थे ईकन् । अध्यर्द्धखारीकं द्विखारीकम् । केवलाया अपि ईकन् तत्रार्थे खार्य्या क्रीतम् खारीकम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2476,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
खारी, स्त्री, (खं मध्यावकाशं आरातीति । आ + रा + इन् । “कृदिकारान्तादक्तिनः ।” ४ । १ । ४५ । इत्यस्य वार्त्तिं इति पक्षे ङीष् ।) परिमाण- विशेषः । इत्यमरः । २ । ९ । ८८ ॥ यदाह तट्टी- कायां भरतः । “पलं प्रकुञ्चकं मुष्टिः कुडवस्तच्चतुष्टयम् । चत्वारः कुडवाः प्रस्थश्चतुःप्रस्थमथाढकम् ॥ अष्टाढको भवेद्द्रोणो द्विद्रोणः सूर्प उच्यते । सार्द्धसूर्पो भवेत् खारी द्वे खार्य्यौ गोण्युदाहृता ॥ तामेव भारं जानीयात् वाहो भारचतुष्टयम् ॥” “षोडशद्रोणपरिमाणम् ।” इत्यमरटीकायां स्वामी लीलावती च ॥ गोणीचतुष्टयम् । तत्तु [] षण्णवत्यधिकचतुःसहस्रपलानि । पाँचशत वार- शेर इति भाषा । इति वैद्यकपरिभाषा ॥ द्रोण- चतुष्टयम् । यथा, -- “चतुराढको भवेद्द्रोणः खारी द्रोणचतुष्टयम् ॥” इति स्मृतिः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-282-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "खारी" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
खारीखारी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: खारि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन | खारि (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

खारी 📚 ➤ किसी के मत से चार और किसी के मत से सोलह द्रोण की तौल उमा-कोश
संस्कृत: परिमाणः · पर्याय: आढक, द्रोण, वाह, निकुञ्चक, कुडव

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
खारी 📚किसी के मत से चार और किसी के मत से सोलह द्रोण की तौल🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
खारी
(आयतन के माप) (२.९.८८) — आढक, द्रोण, वाह, निकुंचक

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें