🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:11:31 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

खेदि

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

खेदि

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

खेदि

अर्थ: खिन्न होना, दुःख सहन करना, दीनता प्रकट करना

संस्कृत: दैन्ये

अंग्रेज़ी: to be sad, to be displeased, to be distressed

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. खिद् धातु (दिवादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  2. खिद् धातु (तुदादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  3. खिद् धातु (रुधादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  4. खेदिन् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  5. खेदिन् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  6. खेदिन् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — खिद् (दिवादिगण) · अर्थ: खिन्न होना, दुःख सहन करना, दीनता प्रकट करना (दैन्ये)

लुङ् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअखित्तअखित्साताम्अखित्सत
मध्यमअखित्थाःअखित्साथाम्अखिद्ध्वम्
उत्तमअखित्सिअखित्स्वहिअखित्स्महि

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): खिद्यते · लिट् (आत्मने.): चिखिदे · लुट् (आत्मने.): खेत्ता · लृट् (आत्मने.): खेत्स्यते · लोट् (आत्मने.): खिद्यताम् · लङ् (आत्मने.): अखिद्यत · विधिलिङ् (आत्मने.): खिद्येत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): खित्सीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अखित्त · लृङ् (आत्मने.): अखेत्स्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: खेदन · ण्वुल्: खेदकः · तृच्: खेत्ता · ण्यत्: खेद्यः · तव्य: खेत्तव्यः · अनीयर्: खेदनीयः · क्त: खिन्नः · क्तवतु: खिन्नवान् · शानच्: खिद्यमानः · क्त्वा: खित्त्वा · ल्यप्: प्रखिद्य · तुमुन्: खेत्तुम् · णमुल्: खेदम् · घञ्: खेदः · क्तिन्: खित्ति · क्वसु: चिखिद्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — खिद्
खिद्
khid
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
खिद् cl. 6. खिन्दति (Pāṇ. vii, 1, 59; Ved. खिदति, ib.; perf. चिखेद, or Ved. चखाद, Pāṇ. vi, 1, 52; fut. खेत्स्यति, Pāṇ. vii, 2, 10; Siddh.), to strike, press, press down, Pāṇ. vi, 1, 52, Kāś.; Dhātup.; to be depressed or wearied, BhP. x, 69, 40 : cl. 7. Ā. खिन्त्ते, to be pressed down, suffer pain, Bhaṭṭ. vi, 37 : cl. 4. Ā. खिद्यते (rarely P. MBh. ii, 2428; BhP.; Bhaṭṭ.), to be pressed down or depressed, be distressed or wearied, feel tired or exhausted, R.; Śak.; Pañcat. &c.: Caus. P. खेदयति (rarely Ā. BhP. ii, 5, 7), to press down, molest, disturb, make tired or exhausted, Mṛcch. ix, 10; Megh. 85 (v.l.), BhP. &c. ; [cf. Gk. κῆδος?]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (339,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
खिद् {vI.v} {c6c} P. (खिंदति, खिन्न) To strike, press down, afflict. {vII.v} {c4c} {c7c} A. (खिद्यते, खिंत्ते, खिन्न) To suffer pain or misery, to be afflicted or wearied, feel tired, depressed or exhausted; Ś. 5. 7; स पुरुषो यः खिद्यते नेंद्रियैः H. 2. 141 overpowered; किं नाम मयि खिद्यते गरु Ve. 1; Śānti. 3. 7; Bk. 14. 108, 17. 10. --Caus. 1 To frighten, terrify. --2 To exhaust, fatigue, make tired.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0444-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
खेदिखिद् धातु (दिवादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
अन्य सम्भावना: खिद् धातु (तुदादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) | खिद् धातु (रुधादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

खेदि 📚 ➤ खिन्न होना, दुःख सहन करना, दीनता प्रकट करना
संस्कृत: दैन्ये

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
खिद् 📚cl. 6. खिन्दति (Pāṇ. vii, 1, 59; Ved. खिदति, ib.; perf. चिखेद, or Ved.…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें