🕉️ 22 November 2026, Sunday · 11:08:05 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

गणितम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

गणितम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

गणितम्

अर्थ: गिना हुआ, संख्यात, हिसाब लगाया हुआ

संस्कृत: सङ्ख्याने · पर्याय: सङ्ख्यात

अंग्रेज़ी: to count, to enumerate

व्युत्पत्ति: गण्+क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. गणित (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: गण + क्त
  2. गणित (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: गण + क्त
  3. गणित (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: गण + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — गणित (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमागणितःगणितौगणिताः
द्वितीयागणितम्गणितौगणितान्
तृतीयागणितेनगणिताभ्याम्गणितैः
चतुर्थीगणितायगणिताभ्याम्गणितेभ्यः
पञ्चमीगणितात् / गणिताद्गणिताभ्याम्गणितेभ्यः
षष्ठीगणितस्यगणितयोःगणितानाम्
सप्तमीगणितेगणितयोःगणितेषु
सम्बोधनहे गणितहे गणितौहे गणिताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — गण (चुरादिगण) · अर्थ: गिनना (सङ्ख्याने)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमगणयतिगणयतःगणयन्ति
मध्यमगणयसिगणयथःगणयथ
उत्तमगणयामिगणयावःगणयामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: गणयति · लट् (आत्मने.): गणयते · लिट्: गणयाञ्चकार · लिट् (आत्मने.): गणयाञ्चक्रे · लुट्: गणयिता · लुट् (आत्मने.): गणयिता · लृट्: गणयिष्यति · लृट् (आत्मने.): गणयिष्यते · लोट्: गणयतात् · लोट् (आत्मने.): गणयताम् · लङ्: अगणयत् · लङ् (आत्मने.): अगणयत · विधिलिङ्: गणयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): गणयेत · आशीर्लिङ्: गण्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): गणयिषीष्ट · लुङ्: अजगणत् · लुङ् (आत्मने.): अजगणत · लृङ्: अगणयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अगणयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: गणन · ण्वुल्: गणकः · तृच्: गणयिता · यत्: गण्यः · तव्य: गणयितव्यः · अनीयर्: गणनीयः · क्त: गणितः · क्तवतु: गणितवान् · शतृ: गणयन् · स्य-शतृ: गणयिष्यन् · शानच्: गणयमानः · क्त्वा: गणयित्वा · ल्यप्: प्रगणय्य · तुमुन्: गणयितुम् · णमुल्: गणम् · क्तिन्: गण्टि · क्वसु: गणयाम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — गणित
गणित
gaṇita
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
गिना हुआ (3.1.63) संख्यात
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गणित संज्ञा पुं॰ [सं॰] वह शास्त्र जिसमें मात्रा, संख्या और परिमाण का विचार हो । विशेष—इसमें निर्धांरित नियमों और क्रियाओं द्वारा ज्ञात मात्राओं, संख्याओं या परिमाणों के संबंध के आधार पर अज्ञात मात्रा, संख्या या परिमाण का निश्चय किया जाता है । अंकगणित, बीजगणित, ज्यामिति, त्रिकोणमिति आदि इसकी शाखाएँ हैं । क्रि॰ प्र॰—करना ।—होना ।
२. हिसाब । यौ॰—गणिकविद्या । गणितशास्त्र = दे॰ गणित ।
गणित २ वि॰
१. जो गिना हुआ हो ।
२. जोड़ा हुआ [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गणित mfn. counted, numbered, reckoned, calculated, MBh.; BhP.; Vet.
गणित n. reckoning, calculating, science of computation (comprising arithmetic, algebra, and geometry, पाटी- or व्यक्त-, बीज-, & रेखा-), MBh. i, 293; Mṛcch. i, 4; VarBṛS. &c.
the astronomical or astrological part of a Jyotiḥśāstra (with the exception of the portion treating of nativities), VarBṛS.
the sum of a progression
sum (in general).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (343,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गणित p. p. [गण्-क्त] 1 Counted, numbered, calculated. --2 Regarded, cared for &c.; see गण्. --तं 1 Reckoning, calculating. --2 The science of computation, mathematics; (it comprises पाटीगणित or व्यक्तगणित ‘arithmetic’, बीजगणित, ‘algebra’, and रेखागणित ‘geometry’); गणितमथ कलां वैशिकीं हस्तिशिक्षां ज्ञात्वा Mk. 1. 4. --3 The sum of a progression. --4 A sum (in general).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0448-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गणित न० गण--भावे क्त । १ गणने “पारेपरार्द्धं गणितं यदि स्यात्” नैष० । ग्रहाणां २ गतिस्थित्यादिगणने यथा गणिताध्यायः । करणे क्त । ३ व्यक्ताव्यक्तरूपे अङ्कशास्त्रे “द्विविधगणितमुक्तं व्यक्तमव्यक्तयुक्तं तदव- गमननिष्ठः शब्दशास्त्रे पटिष्ठः । यदि भवति तदेवं ज्यौतिषं भूरिभेदं प्रपठितुमधिकारी सोऽन्यथा नाम- धारी” सि० शि० । कर्म्मणि क्त । ४ कृतगणने संख्याते त्रि० अमरः “विद्यां प्रमादगणितामपि चिन्तयामि” चौरप० गणनया आगते ५ क्षेत्रफलादौ (कालि) “क्षेत्रस्य पञ्चकृति- तुल्यचतुर्भुजस्य कर्ण्णौ ततश्च गणितं गणक! प्रचक्ष्व” । “सूर्य्योन्मितश्च गणितं वद तत्र किं स्यात्” लीला० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2505,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गणितं, त्रि, (गण + कर्म्मणि क्तः ।) कृतगण- नम् । तत्पर्य्यायः । संख्यातम् २ । इत्यमरः । ३ । १ । ६४ ॥ (चिन्तितम् । यथा, शिवपुराणे ज्ञानसंहितायाम् । १२ । २७ । “दुःखं च विविधं तत्र गणितं न तया तथा ॥”)
गणितं, क्ली, (गण्यते इति । गण + क्तः ।) अङ्क- शास्त्रम् । तत् द्बिविधं व्यक्तं पाटीगणितम् । अव्यक्तं बीजगणितम् । इति लीलावती ॥ गण- नम् । यथा, नैषधे । ३ । ४० । “पारे परार्द्धं गणितं यदि स्यात् ॥”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-294-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "गणित" आता है (13)
निरपवर्त जिसमें भाजक के द्बारा भाग लगे । (गणित)सियाक गणित । हिसाबहिसाब गिनती । गणित । लेखा । कोई संख्या, वस्तु परिमाण आदि में कितनी ठहरेगी, इ…योगजफल वह अंक या फल जो दो अंकों को जोड़ने से प्राप्त हो । जोड़ । योग । (गणित)मुअद्दद गणित । गिना या शुमार किया हुआज्यामिति वह गणित विद्या जिससे भूमि के परिमाण, भिन्न क्षेत्रों के अंगों आदि के प…हनन मार डालना । बध करना । जान मारनालब्ध मिला हुआ । पाया हुआ । प्राप्तपिंडित पिंड के रुप में बँधा हुआ । दबाकर घनीभुत किया हुआयोज्य जोड़ने के लायक । मिलाने के योग्यगुना एक प्रत्यय जो केवल संख्यावाचक शब्दों के अंत में लगता है । यह जिस संख्य…मीजान तुला । तराजूहिंदसा संख्या । अदद

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
गणितम्गणित (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: गण + क्त 📚
अन्य सम्भावना: गणित (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: गण + क्त | गणित (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: गण + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

गणितम् 📚 ➤ गिना हुआ, संख्यात, हिसाब लगाया हुआ
संस्कृत: सङ्ख्याने · पर्याय: सङ्ख्यात

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
गणित 📚वह शास्त्र जिसमें मात्रा, संख्या और परिमाण का विचार हो । विशेष—इसमें न…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
गणित
गिना हुआ (३.१.६३) — संख्यात

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • गणितम्: गण + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬