🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:32:14 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

गणित
gaṇita
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
गिना हुआ (3.1.63) संख्यात
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गणित संज्ञा पुं॰ [सं॰] वह शास्त्र जिसमें मात्रा, संख्या और परिमाण का विचार हो । विशेष—इसमें निर्धांरित नियमों और क्रियाओं द्वारा ज्ञात मात्राओं, संख्याओं या परिमाणों के संबंध के आधार पर अज्ञात मात्रा, संख्या या परिमाण का निश्चय किया जाता है । अंकगणित, बीजगणित, ज्यामिति, त्रिकोणमिति आदि इसकी शाखाएँ हैं । क्रि॰ प्र॰—करना ।—होना ।
२. हिसाब । यौ॰—गणिकविद्या । गणितशास्त्र = दे॰ गणित ।
गणित २ वि॰
१. जो गिना हुआ हो ।
२. जोड़ा हुआ [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गणित mfn. counted, numbered, reckoned, calculated, MBh.; BhP.; Vet.
गणित n. reckoning, calculating, science of computation (comprising arithmetic, algebra, and geometry, पाटी- or व्यक्त-, बीज-, & रेखा-), MBh. i, 293; Mṛcch. i, 4; VarBṛS. &c.
the astronomical or astrological part of a Jyotiḥśāstra (with the exception of the portion treating of nativities), VarBṛS.
the sum of a progression
sum (in general).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (343,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गणित p. p. [गण्-क्त] 1 Counted, numbered, calculated. --2 Regarded, cared for &c.; see गण्. --तं 1 Reckoning, calculating. --2 The science of computation, mathematics; (it comprises पाटीगणित or व्यक्तगणित ‘arithmetic’, बीजगणित, ‘algebra’, and रेखागणित ‘geometry’); गणितमथ कलां वैशिकीं हस्तिशिक्षां ज्ञात्वा Mk. 1. 4. --3 The sum of a progression. --4 A sum (in general).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0448-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गणित न० गण--भावे क्त । १ गणने “पारेपरार्द्धं गणितं यदि स्यात्” नैष० । ग्रहाणां २ गतिस्थित्यादिगणने यथा गणिताध्यायः । करणे क्त । ३ व्यक्ताव्यक्तरूपे अङ्कशास्त्रे “द्विविधगणितमुक्तं व्यक्तमव्यक्तयुक्तं तदव- गमननिष्ठः शब्दशास्त्रे पटिष्ठः । यदि भवति तदेवं ज्यौतिषं भूरिभेदं प्रपठितुमधिकारी सोऽन्यथा नाम- धारी” सि० शि० । कर्म्मणि क्त । ४ कृतगणने संख्याते त्रि० अमरः “विद्यां प्रमादगणितामपि चिन्तयामि” चौरप० गणनया आगते ५ क्षेत्रफलादौ (कालि) “क्षेत्रस्य पञ्चकृति- तुल्यचतुर्भुजस्य कर्ण्णौ ततश्च गणितं गणक! प्रचक्ष्व” । “सूर्य्योन्मितश्च गणितं वद तत्र किं स्यात्” लीला० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2505,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गणितं, त्रि, (गण + कर्म्मणि क्तः ।) कृतगण- नम् । तत्पर्य्यायः । संख्यातम् २ । इत्यमरः । ३ । १ । ६४ ॥ (चिन्तितम् । यथा, शिवपुराणे ज्ञानसंहितायाम् । १२ । २७ । “दुःखं च विविधं तत्र गणितं न तया तथा ॥”)
गणितं, क्ली, (गण्यते इति । गण + क्तः ।) अङ्क- शास्त्रम् । तत् द्बिविधं व्यक्तं पाटीगणितम् । अव्यक्तं बीजगणितम् । इति लीलावती ॥ गण- नम् । यथा, नैषधे । ३ । ४० । “पारे परार्द्धं गणितं यदि स्यात् ॥”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-294-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "गणित" आता है (13)
निरपवर्त जिसमें भाजक के द्बारा भाग लगे । (गणित)सियाक गणित । हिसाबहिसाब गिनती । गणित । लेखा । कोई संख्या, वस्तु परिमाण आदि में कितनी ठहरेगी, इ…योगजफल वह अंक या फल जो दो अंकों को जोड़ने से प्राप्त हो । जोड़ । योग । (गणित)मुअद्दद गणित । गिना या शुमार किया हुआज्यामिति वह गणित विद्या जिससे भूमि के परिमाण, भिन्न क्षेत्रों के अंगों आदि के प…हनन मार डालना । बध करना । जान मारनालब्ध मिला हुआ । पाया हुआ । प्राप्तपिंडित पिंड के रुप में बँधा हुआ । दबाकर घनीभुत किया हुआयोज्य जोड़ने के लायक । मिलाने के योग्यगुना एक प्रत्यय जो केवल संख्यावाचक शब्दों के अंत में लगता है । यह जिस संख्य…मीजान तुला । तराजूहिंदसा संख्या । अदद
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें