🕉️ 22 November 2026, Sunday · 08:27:28 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

गण्डकः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

गण्डकः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

गण्डकः

अर्थ: कन् गैंडा

संस्कृत: गण्डकः · पर्याय: खड्ग, खड्गिन्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. गण्डक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — गण्डक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमागण्डकःगण्डकौगण्डकाः
द्वितीयागण्डकम्गण्डकौगण्डकान्
तृतीयागण्डकेनगण्डकाभ्याम्गण्डकैः
चतुर्थीगण्डकायगण्डकाभ्याम्गण्डकेभ्यः
पञ्चमीगण्डकात् / गण्डकाद्गण्डकाभ्याम्गण्डकेभ्यः
षष्ठीगण्डकस्यगण्डकयोःगण्डकानाम्
सप्तमीगण्डकेगण्डकयोःगण्डकेषु
सम्बोधनहे गण्डकहे गण्डकौहे गण्डकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — गण्डक
गण्डक
gaṇḍaka
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गण्डक m. a rhinoceros, L.
an obstacle, L.
disjunction, separation, L.
a mode of reckoning by fours, W.
a coin of the value of four cowries, L.
a kind of science (astrological science or part of it, W.), L.
(ifc.) a mark, spot (?), Buddh.
a metre of 4 × 20 syllables
N. of Kāla (brother of Prasenajit), Buddh.
गण्डक m. pl. N. of the Videhas living on the river Gaṇḍakī, MBh. ii, 1062
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (344,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गंडकः [गंड स्वार्थे क] 1 A rhinoceros. --2 An impediment, obstacle. --3 A joint, knot. --4 A mark, spot. --5 A boil, tumour, pimple. --6 Disjunction, separation. --7 A coin of the value of four cowries. --8 A mode of reckoning by fours. --9 Astrological science. --Comp. --वती see गंडकी q. v.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0449-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गण्डक पुंस्त्री गण्ड + स्वार्थे क । (गाण्डार) १ पशुभेदे स्त्रियां जातित्वात् ङीष् । २ गण्डशब्दार्थे तस्य हयभूषणपरत्वेऽपि क्वचित् भूषणमात्रपरतेत्यभिप्रायेण “व्याघ्रनखपङ्क्तिम- ण्डिता गण्डकाभरणा (बालग्रीवा) च” काद० । ३ ग्रन्थौ [] “गोरोचनालिखितभूर्ज्जपत्रगर्भान् मन्त्रगण्डकान्” काद० स्फोटकरोगे “अनेकवेत्रावातनिर्मितबहुगात्रगण्डकम्” काद० । गण्डकी नदी सन्निकृष्टतयाऽस्त्र्यस्य अच् । गण्डकप्राचीस्थदेशभेदे तत्रवासिषु तन्नपेषु बहुव० “ततः स गण्डकान् शूरो विदेहान् भरतर्षभः । विजि- त्याल्पेन कालेन” भा० स० २८ अ० भीमप्राचीजयोक्तौ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2511-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गण्डकः, पुं, (गण्ड + स्वार्थे कन् ।) खड्गी । इत्य- मरः । १ । १० । १७ ॥ गण्डार इति भाषा ॥ खड्गः । संख्याप्रभेदः । गण्डा इति भाषा । विद्याविशेषः । अवच्छेदः । अन्तरायः । इति मेदिनी । के ८२ ॥ (देशविशेषः । यथा, महा- भारते । २ । २९ । ४ । “ततः स गण्डकान् शूरो विदेहान् भरतर्षभः ॥” भूषणम् । यथा, कादम्बर्य्याम् । “व्याघ्रनखपङ्क्ति- मण्डिता गण्डकाभरणा च ॥” ग्रन्थिः । यथा, तत्रैव । “गोरोचनालिखितभूर्ज्जपत्रगर्भान् मन्त्र- गण्डकान् ॥” स्फोटकरोगविशेषः । यथा, तत्रैव । “अनेकवेत्राघातनिर्म्मितबहुगात्रगण्डकम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-295-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "गण्डक" आता है (5)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
गण्डकःगण्डक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: गण्ड् + ण्वुल्)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

गण्डकः 📚 ➤ कन् गैंडा
संस्कृत: गण्डकः · पर्याय: खड्ग, खड्गिन्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
गण्डक 📚m. a rhinoceros, L🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
गण्डक
गैंडा (२.५.५) — खड्ग, खड्गी

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • गण्डकः: गण्ड् + ण्वुल् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬