🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:45:53 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

गण्डक
gaṇḍaka
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गण्डक m. a rhinoceros, L.
an obstacle, L.
disjunction, separation, L.
a mode of reckoning by fours, W.
a coin of the value of four cowries, L.
a kind of science (astrological science or part of it, W.), L.
(ifc.) a mark, spot (?), Buddh.
a metre of 4 × 20 syllables
N. of Kāla (brother of Prasenajit), Buddh.
गण्डक m. pl. N. of the Videhas living on the river Gaṇḍakī, MBh. ii, 1062
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (344,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गंडकः [गंड स्वार्थे क] 1 A rhinoceros. --2 An impediment, obstacle. --3 A joint, knot. --4 A mark, spot. --5 A boil, tumour, pimple. --6 Disjunction, separation. --7 A coin of the value of four cowries. --8 A mode of reckoning by fours. --9 Astrological science. --Comp. --वती see गंडकी q. v.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0449-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गण्डक पुंस्त्री गण्ड + स्वार्थे क । (गाण्डार) १ पशुभेदे स्त्रियां जातित्वात् ङीष् । २ गण्डशब्दार्थे तस्य हयभूषणपरत्वेऽपि क्वचित् भूषणमात्रपरतेत्यभिप्रायेण “व्याघ्रनखपङ्क्तिम- ण्डिता गण्डकाभरणा (बालग्रीवा) च” काद० । ३ ग्रन्थौ [] “गोरोचनालिखितभूर्ज्जपत्रगर्भान् मन्त्रगण्डकान्” काद० स्फोटकरोगे “अनेकवेत्रावातनिर्मितबहुगात्रगण्डकम्” काद० । गण्डकी नदी सन्निकृष्टतयाऽस्त्र्यस्य अच् । गण्डकप्राचीस्थदेशभेदे तत्रवासिषु तन्नपेषु बहुव० “ततः स गण्डकान् शूरो विदेहान् भरतर्षभः । विजि- त्याल्पेन कालेन” भा० स० २८ अ० भीमप्राचीजयोक्तौ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2511-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गण्डकः, पुं, (गण्ड + स्वार्थे कन् ।) खड्गी । इत्य- मरः । १ । १० । १७ ॥ गण्डार इति भाषा ॥ खड्गः । संख्याप्रभेदः । गण्डा इति भाषा । विद्याविशेषः । अवच्छेदः । अन्तरायः । इति मेदिनी । के ८२ ॥ (देशविशेषः । यथा, महा- भारते । २ । २९ । ४ । “ततः स गण्डकान् शूरो विदेहान् भरतर्षभः ॥” भूषणम् । यथा, कादम्बर्य्याम् । “व्याघ्रनखपङ्क्ति- मण्डिता गण्डकाभरणा च ॥” ग्रन्थिः । यथा, तत्रैव । “गोरोचनालिखितभूर्ज्जपत्रगर्भान् मन्त्र- गण्डकान् ॥” स्फोटकरोगविशेषः । यथा, तत्रैव । “अनेकवेत्राघातनिर्म्मितबहुगात्रगण्डकम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-295-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "गण्डक" आता है (5)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें