🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:34:34 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

खड्ग
khaḍga
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
खड्ग संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. प्राचीन काल का एक प्रसिद्ध अस्त्र जिसका व्यवहार आजकल केवल पशुओं को बलि देने के लिये होता है । तलवार इसी का एक भेद है । खाँड़ा ।
२. गैड़ा ।
३. एक बुद्ध का नाम ।
४. चोर । भटेऊर । एक गंध द्रव्य ।
५. तंत्र के अनुसार शक्तिपूजा की एक मुद्रा ।
६. लौह । लोहा (को॰) ।
७. गैडे की सींग (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
खड्ग अस्, m. (fr. √ खड् for खण्ड्?) a sword, scymitar, MBh.; R. &c. (ifc. f(आ). , Kathās.)
a large sacrificial knife, W.
a rhinoceros, MaitrS. iii, 14, 21 = VS. xxiv, 40 (खङ्ग), ŚāṅkhŚr.; Mn.; MBh. &c.
a rhinoceros-horn, L.
a Pratyeka-buddha (so called because he is a solitary being like a rhinoceros; cf. एक-चर and -चारिन्), L.
N. of an attendant in Skanda's retinue, MBh. ix, 2569
of the son of a merchant, Kathās. lvi, 151
खड्ग (अम्), n. iron, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (335,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
खड्गः [खड्-भेदने गन् Uṇ. 1. 121] 1 A sword; न हि खड्गो विजानाति कर्मकारं स्वकारणं Udb.; खड्गं परामृश्य &c. --2 The horn of a rhinoceros. --3 A rhinoceros; R. 9. 62; Ms. 3. 272, 5. 18. --ड्गं Iron. --Comp. --आघातः a sword-cut. --आधारः a sheath, scabbard. --आमिषं a buffalo's flesh. --आह्वः a rhinoceros. --कोशः a scabbard. --धरः a [] swordsman. --धेनुः, --धेनुका {1} a small sword. {2} a female rhinoceros. --पत्रं the blade of a sword. --(त्रः) a tree in hell having swords for leaves; cf. असिपत्र. --पाणि a. sword in hand. --पात्रं a vessel made of buffalo's horns. --पिधानं, --पिधानकं a scabbard. --पुत्रिका a knife, small sword. --प्रहारः a sword-cut. --फलं a sword-blade. --बंधः a kind of artificial composition, the words being arranged in the form of a sword; see K. P. 9 ad loc.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0442-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
खड्ग खड--भेदने गन् । असिशब्दे ५५१ पृ० दर्शितलक्षणके लौहादिमये १ प्रहरणास्त्रमेदे । “न हि खङ्गो विजानाति- कर्मकारंस्वकारणम्” उद्भटः(खाग्)इति ख्याते २ पदार्थे ३ गण्डकशृङ्गे ४ गण्डके (गाण्डार) पुंस्त्री० । ५ बुद्धभेदे पु० मेदि० ६ चोरनामगन्घद्रव्ये पु० राजनि० । खङ्ग- स्योत्पत्तिः शब्दकल्पद्रुमे ब्रह्मयज्ञाग्नित उक्ता तत्- प्रमाणस्य मूलमृग्यम् । तस्य चालने गतिभेदस्त्रयोदशविधः महाभारते उक्तो यथा “मण्डलाकारतः खङ्गभ्रामणं भ्रान्त १ सुच्यते । तदेव बाहुमुद्यम्य कृतमुद्भ्रान्त २ मीरि- तम् । भ्रामणं स्वस्य परितः खङ्गस्याविद्ध ३ मुच्यते । परप्रयुक्तशस्त्रस्य वारणार्थमिदं त्रयम् । शत्रोराक्रमणा- र्थाय गमनन्त्वाप्लुतं ४ मतम् । खङ्गस्याग्रेण तद्देहस्पर्शनं प्रसृतं ५ मतम् । वञ्चयित्वा रिपौ शस्त्रपातनं गदितं सृतम् ६ । परिवृत्तं ७ भवेच्छत्रोर्वामदक्षिणतो गतिः । पश्चात् यदापसरणं निवृत्तं ८ सम्प्रचक्षते । अन्योन्य ताडनं प्राहुः सम्पात ९ मुभयोरपि । आधिक्यमात्मनो यत् तत्समुदीर्ण १० मुदीरितम् । अङ्गप्रत्यङ्गदेशेषु भ्रामणं भारतं ११ स्मृतम् । विचित्रखङ्गसञ्चारदर्शनं कौशिकं १२ स्मृतम् । निलीय चर्मनिक्षेपो यदसेः सात्त्वतं १३ हि तत्” वह्निपुराणे खङ्गचर्मयुद्धे द्वात्रिंशत्स्थानान्युक्तानि यथा “भ्रान्तनुद्भ्रान्तमाविद्धमाप्लुतं विसृतं सृतम् । सम्पातं समुदीर्णञ्च श्येनपात--मथाकुलम् । उद्धूतमवधूतञ्च सव्यं दक्षिणमेव च । अनालक्षितविस्फोटौ करालेन्दुमहा- मुखौ । विकरालनिपातौ च विभीषणभयानकौ । समग्रार्द्धतृतीयांशपादपादार्द्धधारणम् । प्रत्यालीढमथा- लीढं वराहललितं तथा । इति द्वात्रिंशतो ज्ञेयाः खङ्गचर्मबिधौ रणे” । गण्डकरूपखङ्गस्य पञ्चनखत्वेऽपि भक्ष्यतामाह मनुः “श्वाविधं शल्यकं गोधां खङ्गकूर्मशशां- स्तथा । भक्ष्यान् पञ्चनखेष्वाहुः” । अस्य मांसस्य श्राद्धे प्रशंसामाह” मनुः “कालशाकं महाशल्कः खङ्ग- लौहामिषं मधु । आनन्त्यायैव कल्पन्ते मुग्यन्नानि च, सर्वशः” । “प्रायोविषाणपरिमोक्षलघूत्तमाङ्गान् खङ्गां- [] श्चकार नृपतिर्निशितैः क्षुरप्रैः” रघुवंशमहाकाव्य ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2461-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "खड्ग" आता है (23)
रिष्टि खड्गभद्रात्मज खड्गनिस्त्रिंश खड्गगांडी गैंडा । खड्ग । गंडक । यौ॰—गांडीमय = दे॰ 'गांडीव'विधुपंजर खड्ग । खाँड़ाविधुपिंजर खड्ग । खाँड़ास्त्रीकोश खड्ग । कटारतलवार लोहे का एक लंबा धारदार हथियार जिसके आघात से वस्तुएँ कट जाती है । खड्ग …धाराली तलवार । खड्ग । कटारी । (डिं॰)धारूजल खड्ग । तलवारमुखश्रृंग गैंडा । खड्ग । गंडकतलिम छत । पाटनशायक बाण । तीर । शरशिरि खड़्ग । तलवारद्रुण धनुषनिषंग तुण । तूणीर । तरकणविशसन मार ड़ालना । हत्या करनाधारांग एक प्राचीन तीर्थ का नामधाराधर मेघ । बादलश्रीगर्भ विष्णुविशस मार ड़ालना । हत्या करना । वधधारविष खड़्ग । तलवारदैहित्र लडकी का लड़का । नाती । विशेष— धर्मशास्त्र में पौत्र और दौहित्र में कोई…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें