🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:48:22 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

गंडकी
gaṃḍakī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गंडकी २ संज्ञा पुं॰ सत्रह मात्राओं का एक ताल जिसमें
१३. आघात और ४ खाली होते हैं । + २ विशेष—इसका बोल इस प्रकार है—देत देत खून खून धा कता ॰ ३ ४ ५ ६ ७ ॰ ८ दंता केटे देत देत खून खून धा कता दंता कडान् घा आ ९ १० ११ १३ + तेरे केटे तांधा खूंगा गदिघेने तेरे केंटे । धा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गण्डकी f. N. of a river in the northern part of India, MBh.; Hariv. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (344,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गंडकी 1 N. of a river flowing into the Ganges. --2 A female rhinoceros. --Comp. --पुत्रः, --शिला the Śāligrāma stone.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0449-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गण्डकी स्त्री गण्ड + जातौ ङीष् । १ गण्डकी गण्डकजा- तिस्त्रियाम् । २ नदीभेदे ३ तदधिष्ठातृदेवीभेदे च सा च विष्णुसेवया शालग्रामशिलाखनित्वं लेभे तत्- कथा । वराहपु० “गण्डक्यापि पुरा तप्तं वर्षाणामयुतं विधे! । शीर्ण- पर्णाशनं कृत्वा वायुभक्षाप्यनन्तरम् । दिव्यं वर्षशतं तेपे विष्णुं चिन्तयती तदा । ततः साक्षाज्जगन्नाथो हरिर्भक्तजनप्रियः । उवाच मधुरं वाक्यं प्रीतः प्रणतवत्सलः । गण्डकि! त्वां प्रसन्नोऽस्मि तपसा वि- स्मितोऽनघे! । अनवच्छिन्नया भक्त्या वरं वरय सुव्रते! । किं देयं तद्वदस्वाशु प्रीतोऽस्मि वरवर्णिनि! । गण्डक्यपि पुरोदृष्ट्वा शङ्खचक्रगदाधरम् । दण्डवत् प्रणता भुत्वा ततः स्तोतुं प्रचक्रमे ।” “ततो हिमांशो! सा देवो गण्डकी लोकतारिणी । प्राञ्जलिः प्रणता भूत्वा मधुरं वाक्यमब्रवीत् । यदि देव! प्रसन्नोऽसि देयो मे वाञ्छितो वरः । मम गर्भगतो भूत्वा विष्णो! मत् पुत्रतां व्रज । ततः प्रसन्नो भगवान् चिन्तयामास गोपते! । किं याचितं निम्नगया नित्यं मत्सङ्ग- लुब्धया । दास्यामि याचितं येन लोकानां भवमोक्षणम् । इत्येवं कृपया देवो निश्चित्य मनसा स्वयम् । गण्डकी मवदत् प्रीतः शृणु देवि! वचो मम । शालग्रामशिला- रूपी तव गर्भगतः सदा । तिष्ठामि तव पुत्रत्वे भक्तानु- ग्रहकारणात् । मत्सान्निध्यात् नदीनां त्वमतिश्रेष्ठा भविष्यसि । दर्शनात् स्पर्शनात् स्नानात् पानाच्चैवाव- गाहनात् । हरिष्यसि महापापं वाङ्मनःकायसम्भवम् । यः स्नास्यति विधानेन देवर्षिपितृतर्पकः । तर्पयेत् स्वपितॄंश्चापि तारयित्वा दिवं नयेत् । स्वयम् मम प्रियो भूत्वा ब्रह्मलोकं गमिष्यति । यदि त्वय्युत्सृजेत् प्राणान् मम कर्मपरायणः । सोऽपि याति परं स्थानं यत्र गत्वा न शोचति । एवं दत्त्वा वरान् देव्यै तत्रै- वान्तरधीयत । ततः प्रभृति तिष्ठामः क्षेत्रेऽस्मिन् शश- लाञ्छन!” । “गण्डक्याश्चैकदेशे च शालग्रामस्थलं [] स्मृतम् । पाषाणं तद्भवं यत्तत् शालग्राममिति स्मृतम्” स्मृतिः । सा च शोणनदसन्निकृष्टस्थाने गङ्गायां सङ्गता हरिहरक्षेत्रतया च तत्सङ्गमस्थानं प्रसिद्धम् । “गण्ड- कीञ्च महाशोणं सदानीरां (करतोयाम्) तथैव च । एक- पर्वतके सद्यः क्रमेणैवाव्रजन्त ते” भा० स० १९ अ० “गण्ड- कीन्तु समासाद्य सर्वतीर्थजलोद्भवाम् । वाजपेयम- वाप्नोति सूर्य्यलोकञ्च गच्छति” भा० व० ८४ । “गण्डक्या उत्तरे तीरे गिरिराजस्य दक्षिणे । सिंहस्थं मकरस्थञ्च गुरुं यत्नेन बर्ज्जयेत्” मलमा० त० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2511-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गण्डकी, स्त्री, (गण्डक + स्त्रियां जातौ ङीष् ।) स्वनाम- ख्याता नदी । इति मेदिनी । ८२ ॥ यथा, स्मृतिः । “गण्डक्याश्चैकदेशे च शालग्रामस्थलं स्मृतम् । पाषाणं तद्भवं यत्तत् शालग्राममिति स्मृतम् ॥” तत्र शालग्रामोत्पत्तिकारणं यथा, -- “गण्डक्यापि पुरा तप्तं वर्षाणामयुतं विधेः । शीर्णपर्णाशनं कृत्वा वायुभक्षाप्यनन्तरम् ॥ दिव्यं वर्षशतं तेपे विष्णुं चिन्तयती तदा । ततः साक्षाज्जगन्नाथो हरिर्भक्तजनप्रियः ॥ उवाच मधुरं वाक्यं प्रीतः प्रणतवत्सलः । गण्डकि ! त्वां प्रसन्नोऽस्मि तपसा विस्मितोऽनघे ! ॥ अनवच्छिन्नया भक्त्या वरं वरय मुव्रते ! । किं देयं तद्वदस्वाशु प्रीतोऽस्मि वरवर्णिनि ! ॥ [] गण्डक्यपि पुरो दृष्ट्वा शङ्खचक्रगदाधरम् । दण्डवत् प्रणता भूत्वा ततः स्तोतुं प्रचक्रमे ॥ अहो देव ! मया दृष्टो दुर्द्दर्शो योगिनामपि । त्वया सर्व्वमिदं सृष्टं जगत् स्थावरजङ्गमम् ॥ तदनु त्वं प्रविष्टोऽसि पुरुषस्तेन त्तोच्यते । त्वल्लीलोन्मीलिते विश्वे कः स्वतन्त्रोऽस्ति वै पुमान् ॥ अनाद्यन्तमपर्य्यन्तं यद्ब्रह्म श्रुतिबोधितम् । तदेव त्वं महाविष्णो ! यस्त्वां वेद स वेदवित् ॥ तवैवाद्या जगन्माता या शक्तिः परमा स्मृता । तां योगमायां प्रकृतिप्रधानमिति वक्ष्यते ॥ निर्गुणः पुरुषोऽव्यक्तश्चित्स्वरूपी निरञ्जनः । आनन्दरूपः शुद्धात्मा ह्यकर्त्ता निर्विकारकः ॥ स्वां योगमायामाविश्य कर्त्तृत्वं प्राप्तवानसि । प्रकृत्या सृज्यमानेऽस्मिन् द्रष्टा साक्षी निगद्यते ॥ प्रकृतेस्त्रिगुणैरस्मिन् सृज्यमानेऽपि नान्यथा । सान्निध्यमात्रतो देव ! त्वयि स्पुरति कारणे ॥ स्फटिके हि यथा स्वच्छे जवाकुसुमरागतः । प्रकाशते त्वत्प्रकाशात् ज्योतीरूप ! नतास्मि ते ॥ ब्रह्मादयोऽपि कवयो न विन्दन्ति ययार्थतः । तत् कथं वेद्म्यहं मूढा तव रूपं निरञ्जनम् ॥ मूढस्य जगतो मध्ये स्थिता किञ्चिदजानती । त्वया धृष्टा कृता चास्मि योग्यायोग्यमविन्दती ॥ तेन लोके महत्त्वञ्च त्वत्प्रसादेन चेच्छती । यदयाचे तत्तपोदार ! तन्मे दातुं त्वमहसि ॥ दयालुरसि दीनेषु नेति मां न वद प्रभो ! । ततः प्रोवाच भगवान् देवि ! यद्यत्त्वमिच्छसि ॥ तद्याचय वरारोहे ! अदेयमपि सर्वथा । यद्दुर्लभं मनुष्याणां शीघ्रं याचय मां प्रति ॥ मद्दर्शनमनुप्राप्य कोवाऽपूर्णमनोरथः । ततो हिमांशो ! सा देवी गण्डकी लोकतारिणी ॥ प्राञ्जलिः प्रणता भूत्वा मधुरं वाक्यमब्रवीत् । यदि देव ! प्रसन्नोऽसि देयो मे वाञ्छितो वरः ॥ मम गर्भगतो भूत्वा विष्णो ! मत्पुत्त्रतां व्रज । ततः प्रसन्नो भगवान् चिन्तयामास गोपते ! ॥ किं याचितं निम्नगया नित्यं मत्सङ्गलुब्धया । दास्यामि याचितं येन लोकानां भवमोक्षणम् ॥ इत्येवं कृपया देवो निश्चित्य मनसा स्वयम् । गण्डकीमवदत् प्रीतः शृणु देवि ! वचो मम ॥ शालग्रामशिलारूपी तव गर्भगतः सदा । तिष्ठामि तव पुत्त्रत्वे भक्तानुग्रहकारणात् ॥ मत्सान्निध्यात् नदीनां त्वमतिश्रेष्ठा भविष्यसि । दर्शनात् स्पर्शनात् स्नानात् पानाच्चैवावगाहनात् हरिष्यसि महापापं वाङ्मनःकायसम्भवम् । यः स्नास्यति विधानेन देवर्षिपितृतर्पकः ॥ तर्पयेत् स्वपितॄंश्चापि तारयित्वा दिवं नयेत् । स्वयं मम प्रियो भूत्वा ब्रह्मलोकं गमिष्यति ॥ यदि त्वय्युत्सृजेत् प्राणान् मम कर्म्मपरायणः । सोऽपि याति परं स्थानं यत्र गत्वा न शोचति ॥ एवं दत्त्वा वरान देव्यै तत्रैवान्तरधीयत । ततः प्रभृति तिष्ठामः क्षेत्रेऽस्मिन् शशलाञ्छन ! ॥” इति वराहपुराणे सोमेश्वरादिलिङ्गमहिमा- ऽविमुक्तक्षेत्रत्रिवेण्यादिमहिमनामाध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-296-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें