🕉️ 22 November 2026, Sunday · 04:14:05 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

गण्डिर

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

गण्डि+र

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

गण्डि

अर्थ: गालोंमें रोग होना, गण्डमाला होना

संस्कृत: वदनैकदेशे

अंग्रेज़ी: to have cheek disease

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. गण्ड् धातु (भ्वादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — गण्ड् (भ्वादिगण) · अर्थ: गालोंमें रोग होना, गण्डमाला होना (वदनैकदेशे)

लुङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअगण्डीत् / अगण्डीद्अगण्डिष्टाम्अगण्डिषुः
मध्यमअगण्डीःअगण्डिष्टम्अगण्डिष्ट
उत्तमअगण्डिषम्अगण्डिष्वअगण्डिष्म

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: गण्डति · लिट्: जगण्ड · लुट्: गण्डिता · लृट्: गण्डिष्यति · लोट्: गण्डतात् · लङ्: अगण्डत् · विधिलिङ्: गण्डेत् · आशीर्लिङ्: गण्ड्यात् · लुङ्: अगण्डीत् · लृङ्: अगण्डिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: गण्डन · ण्वुल्: गण्डकः · तृच्: गण्डिता · ण्यत्: गण्ड्यः · तव्य: गण्डितव्यः · अनीयर्: गण्डनीयः · क्त: गण्डितः · क्तवतु: गण्डितवान् · शतृ: गण्डन् · स्य-शतृ: गण्डिष्यन् · क्त्वा: गण्डित्वा · ल्यप्: प्रगण्ड्य · तुमुन्: गण्डितुम् · णमुल्: गण्डम् · घञ्: गण्डः · क्तिन्: गण्टि · क्वसु: जगण्ड्वान्

र

अर्थ: ड अग्नि

व्युत्पत्ति: रा +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. र (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — र (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमारःरौराः
द्वितीयारम्रौरान्
तृतीयारेणराभ्याम्रैः
चतुर्थीरायराभ्याम्रेभ्यः
पञ्चमीरात् / राद्राभ्याम्रेभ्यः
षष्ठीरस्यरयोःराणाम्
सप्तमीरेरयोःरेषु
सम्बोधनहे रहे रौहे राः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — गण्ड्
गण्ड्
gaṇḍ
🔵 मोनियर-विलियम्स
📗 अमरकोश — पर्याय
हाथी की कनपटी (2.8.37) कट
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गण्ड् (derived fr. गण्ड) cl. 1. P. ˚डति, ‘to affect the cheek’, Dhātup. ix, 79 (cf. गण्डा.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (344,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
गण्डिगण्ड् धातु (भ्वादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
रर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

गण्डि 📚 ➤ गालोंमें रोग होना, गण्डमाला होना
संस्कृत: वदनैकदेशे

र 📚 ➤ ड अग्नि

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
गण्ड् 📚(derived fr. गण्ड) cl. 1. P. ˚डति, ‘to affect the cheek’, Dhātup. ix, …🔵

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें