🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:19:59 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

गरदर्प

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

गर-+दर्प

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

दर्प

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

संस्कृत: सन्दीपने

अंग्रेज़ी: to ignite, to set on fire

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. दृप् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. दर्प (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. दर्प (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: दृप् + अच्

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — दृप् (चुरादिगण) · अर्थ: (सन्दीपने)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमदर्पतात् / दर्पताद् / दर्पतु / दर्पयतात् / दर्पयताद् / दर्पयतुदर्पताम् / दर्पयताम्दर्पन्तु / दर्पयन्तु
मध्यमदर्प / दर्पतात् / दर्पताद् / दर्पय / दर्पयतात् / दर्पयताद्दर्पतम् / दर्पयतम्दर्पत / दर्पयत
उत्तमदर्पयाणि / दर्पाणिदर्पयाव / दर्पावदर्पयाम / दर्पाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: दर्पति · लट् (आत्मने.): दर्पयते · लिट्: ददर्प · लिट् (आत्मने.): दर्पयाञ्चक्रे · लुट्: दर्पयिता · लुट् (आत्मने.): दर्पयिता · लृट्: दर्पयिष्यति · लृट् (आत्मने.): दर्पयिष्यते · लोट्: दर्पतात् · लोट् (आत्मने.): दर्पयताम् · लङ्: अदर्पत् · लङ् (आत्मने.): अदर्पयत · विधिलिङ्: दर्पयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): दर्पयेत · आशीर्लिङ्: दर्प्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): दर्पयिषीष्ट · लुङ्: अददर्पत् · लुङ् (आत्मने.): अददर्पत · लृङ्: अदर्पयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अदर्पयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: दर्पण · ण्वुल्: दर्पकः · तृच्: दर्पिता · यत्: दर्प्यः · तव्य: दर्पितव्यः · अनीयर्: दर्पणीयः · क्त: दृपितः · क्तवतु: दृपितवान् · शतृ: दर्पन् · स्य-शतृ: दर्पिष्यन् · शानच्: दर्पयमाणः · क्त्वा: दर्पित्वा · ल्यप्: प्रदृप्य · तुमुन्: दर्पितुम् · णमुल्: दर्पम् · घञ्: दर्पः · क्तिन्: दृप्ति · क्वसु: ददृप्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — दृप्
दृप्
dṛp
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. दृप् or दृफ् cl. 6. P. दृपति or दृम्प्˚; दृफ्˚ or दृम्फ्˚, to pain, torture, Dhātup. xxviii, 28.
2. दृप् cl. 4. P. दृप्यति (दर्पति only, ĀpDh. i, 13, 4; fut. द्रप्स्यति or दर्पिष्यति, Br.; दर्पिता, ˚प्ता, and द्रप्ता, Pāṇ. vii, 2, 45; pf. ददर्प; aor. अदृपत्, Br.; अद्राप्सीत्, Pāṇ. iii, 1, 44, Vārtt. 7; अदर्पीत् and अदार्प्सीत्, Vop.) to be mad or foolish, to rave, Br.; to be extravagant or wild, to be arrogant or proud, to be wildly delighted, MBh.; Kāv. &c.; to light, kindle, inflame (दर्पति or दर्पयति, Dhātup. xxxiv, 14 v.l. for छृद्) : Caus. दर्पयति, to make mad or proud or arrogant, Pañc.; Kathās.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (491,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दृप् {vI.v} {c1c} P., {c10c} U. (दर्पति, दर्पयति-ते) To light, inflame, kindle. {vII.v} {c4c} P. (दृप्यति, दृप्त) 1 To be proud, be arrogant or insolent; स किल नात्मना दृप्यति U. 5; दृप्यद्दानवदूयमानदिविषद्दुर्वारदुःखापदां Gīt. 9. --2 To be greatly delighted. --3 To be wild or extravagant. --4 To be mad or foolish. {vIII.v} {c6c} P. (दृपति) To pain, torture.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0576-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
गर-दर्पसमास: गर + दृप् कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: दृप् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: दर्प (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन | दर्प (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: दृप् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

गरदर्प 📚गर 📚दृप् ➤ गर (सींचना, गीला करना) + दृप् (to ignite, to set on fire (अंग्रेज़ी कोश))
संस्कृत: सन्दीपने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
गर 📚एक प्रकार का बहुत कड़ुवा और मादक रस जिसका व्यवहार प्राचीन काल में होता…🟠🔵🟣🟢🟤
दृप् 📚or दृफ् cl. 6. P. दृपति or दृम्प्˚; दृफ्˚ or दृम्फ्˚, to pain, torture…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • गरदर्प = गर + दर्प कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें