🕉️ 23 November 2026, Monday · 04:08:04 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

गरियालू

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

गरि+या+आलू

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

गरि

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

संस्कृत: देवतालः · पर्याय: वेणी, खरा, देवताड, जीमूत

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. गरी (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — गरी (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमागरीगर्यौगर्यः
द्वितीयागरीम्गर्यौगरीः
तृतीयागर्यागरीभ्याम्गरीभिः
चतुर्थीगर्यैगरीभ्याम्गरीभ्यः
पञ्चमीगर्याःगरीभ्याम्गरीभ्यः
षष्ठीगर्याःगर्योःगरीणाम्
सप्तमीगर्याम्गर्योःगरीषु
सम्बोधनहे गरिहे गर्यौहे गर्यः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

या

अर्थ: जो

संस्कृत: बुद्धिविशेषनिर्दिष्टवस्तुवाचकसर्वनाम

अंग्रेज़ी: Which

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. यद् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

आलू

अर्थ: उल्लू

संस्कृत: गलन्तिका · पर्याय: कर्करी, गलन्तिका

व्युत्पत्ति: आ+लु+डु

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. आलु (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  2. आलु (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  3. आलु (स्त्री.) — सम्बोधन, द्विवचन
  4. आलु (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  5. आलु (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  6. आलु (पुं.) — सम्बोधन, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — आलु (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआलुःआलूआलवः
द्वितीयाआलुम्आलूआलूः
तृतीयाआल्वाआलुभ्याम्आलुभिः
चतुर्थीआलवे / आल्वैआलुभ्याम्आलुभ्यः
पञ्चमीआलोः / आल्वाःआलुभ्याम्आलुभ्यः
षष्ठीआलोः / आल्वाःआल्वोःआलूनाम्
सप्तमीआलौ / आल्वाम्आल्वोःआलुषु
सम्बोधनहे आलोहे आलूहे आलवः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — गरी
गरी
garī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
देवताड़ के नाम (2.4.69) वेणी · खरा · देवताड · जीमूत
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गरी १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] देवताड़ वृक्ष ।
गरी २ संज्ञा स्त्री॰ [हिं॰ गिरी]
१. नारियल के फल के अंदर का वह गोला जो छिलके के तोड़ने से निकलता है और मुलायम तथा खाने लायक होता है ।
२. बीज के अंदर की गूदी । गिरी । मीगी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गरी (ई), f. N. of a district g. गौरादि (Gaṇar. 48)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (348,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गरी स्त्री गॄ--गचाद्यच् तत्र गणे गरट् इति पाठात् ङीप् । देवतालीवृक्षे अमरः गरागरीत्यत्र पदद्वयमित्यन्यमतात् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2543,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गरी, स्त्री, (गर + जातौ संज्ञायां वा ङीष् ।) देवताडवृक्षः । इत्यमरः । २ । ४ । ६९ ॥ खरा । इति मेदिनी । रे । २२ ॥ (देवताडशब्देऽस्या विवरणं बोद्धव्यम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-309-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "गरी" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
गरिगरी (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: गृ + अच्)
यायद् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
आलूआलु (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन 📚
अन्य सम्भावना: आलु (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन | आलु (स्त्री.) — सम्बोधन, द्विवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

गरि 📚 ➤ देवताड़ वृक्ष उमा-कोश
संस्कृत: देवतालः · पर्याय: वेणी, खरा, देवताड, जीमूत

या 📚 ➤ जो
संस्कृत: बुद्धिविशेषनिर्दिष्टवस्तुवाचकसर्वनाम

आलू 📚 ➤ उल्लू
संस्कृत: गलन्तिका · पर्याय: कर्करी, गलन्तिका

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
गरी 📚देवताड़ वृक्ष🟠🔵🟢🟤
यद् 📚(nom. and acc. sg. n. and base in comp. of 3. य), who, which, what, wh…🔵🟣🟢
आलु 📚एक प्रकार का मूल🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
गरी
देवताड़ के नाम (२.४.६९) — वेणी, खरा, देवताड, जीमूत
आलु
झारी/करवा (२.९.३१) — कर्करी, गलन्तिका

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
गरियालूया + आलूदीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • गरि: गृ + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬