🕉️ 21 November 2026, Saturday · 08:13:49 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

गर्गरा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

गर्गराः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

गर्गराः

अर्थ: भँवर, जलावर्त

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. गर्गर (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  2. गर्गरा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. गर्गर (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन
  4. गर्गरा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  5. गर्गरा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  6. गर्गरा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — गर्गर (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमागर्गरःगर्गरौगर्गराः
द्वितीयागर्गरम्गर्गरौगर्गरान्
तृतीयागर्गरेणगर्गराभ्याम्गर्गरैः
चतुर्थीगर्गरायगर्गराभ्याम्गर्गरेभ्यः
पञ्चमीगर्गरात् / गर्गराद्गर्गराभ्याम्गर्गरेभ्यः
षष्ठीगर्गरस्यगर्गरयोःगर्गराणाम्
सप्तमीगर्गरेगर्गरयोःगर्गरेषु
सम्बोधनहे गर्गरहे गर्गरौहे गर्गराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — गर्गर
गर्गर
gargara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गर्गर संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. भँवर ।
२. एक प्रकार का का प्राचीन बाजा जो वैदिक काल में बजाया जाता था ।
३. गागर ।
४. एक प्रकार की मछली ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गर्गर m. (onomat.) a whirlpool, eddy, AV. iv, 15, 12; ix, 4, 4
a kind of musical instrument, RV. viii, 69, 9
a churn, MBh. xii; Hariv.
the fish Pimelodus Gagora, L.
N. of a man g. कुर्व्-आदि
गर्गर [cf. Lat. gurges.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (349,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गर्गरः 1 A whirlpool, an eddy. --2 A kind of musical instrument. --3 A kind of fish. --4 A churn. --री A churn, a vessel for holding water.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0453-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गर्गर पुं स्त्री गर्गेति शब्दं राति रा--क गृ--बा० गरन् वा । “यः पीतवर्णोऽपि च पिच्छिलाङ्गः पृष्ठेषु रेखा- बहुलः सशल्कः । स गर्गरो वर्वरनादरूक्षो जडश्च शीतः कफवातकारी” राजनि० उक्ताकारगुणे मत्स्य- भेदे स्त्रियां जातित्वात् ङीष् । २ तरुणपशौ ३ दधि- मन्थनभाण्डे च शब्दार्थचि० “गर्गरोद्गारनिस्वनम्” हरिवं० ६१ अ० । “नैषां ब्रह्म च नोतपुत्रा न गर्गरो मथ्यते नो यजन्ते” भा० शा० ७० अ० । “न वृषाः संप्रवर्त्तेरन्नमथ्येरंश्च गर्गराः” भा० शा० ६८ अ० । [] ४ कलसे अल्पार्थे ङीप् । ५ स्वल्पघटे स्त्री “मेषादौ सक्तवो देया वारिपूर्ण्णा तु गर्गरी” ति० त० । गर्गरस्येदम् कुर्वा० ण्य । गार्गर्य्य तत्सम्बन्धिनि त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2546-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गर्गरः, पुं, (गॄ गि शब्दे + भावे गः । गर्गं शब्दं रातीति । रा + “आतोऽनुपसर्गे कः ।” ३ । २ । ३ । इति कः ।) मत्स्यभेदः । इति जटाधरः ॥ गागरा इति भाषा ॥ अस्य गुणाः । मधुरत्वम् । स्निग्धत्वम् । वातपित्तनाशित्वञ्च । इति राज- वल्लभः ॥ अस्याकारगुणौ यथा, राजनिर्घण्टे । “यः पीतवर्णोऽपि च पिच्छिलाङ्गः पृष्ठेषु रेखा बहुलः सशल्कः । स गर्गरो वर्व्वरनादवश्यो जडश्च शीतः कफवातकारी ॥” “गर्गरः पित्तलः किञ्चित् वातजित् कफकोपनः ।” इति भावप्रकाशः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-310-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
गर्गराःगर्गर (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन 📚
अन्य सम्भावना: गर्गरा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | गर्गर (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

गर्गराः 📚 ➤ भँवर, जलावर्त

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
गर्गर 📚भँवर🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें