🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:04:29 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

गर्गर
gargara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गर्गर संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. भँवर ।
२. एक प्रकार का का प्राचीन बाजा जो वैदिक काल में बजाया जाता था ।
३. गागर ।
४. एक प्रकार की मछली ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गर्गर m. (onomat.) a whirlpool, eddy, AV. iv, 15, 12; ix, 4, 4
a kind of musical instrument, RV. viii, 69, 9
a churn, MBh. xii; Hariv.
the fish Pimelodus Gagora, L.
N. of a man g. कुर्व्-आदि
गर्गर [cf. Lat. gurges.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (349,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गर्गरः 1 A whirlpool, an eddy. --2 A kind of musical instrument. --3 A kind of fish. --4 A churn. --री A churn, a vessel for holding water.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0453-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गर्गर पुं स्त्री गर्गेति शब्दं राति रा--क गृ--बा० गरन् वा । “यः पीतवर्णोऽपि च पिच्छिलाङ्गः पृष्ठेषु रेखा- बहुलः सशल्कः । स गर्गरो वर्वरनादरूक्षो जडश्च शीतः कफवातकारी” राजनि० उक्ताकारगुणे मत्स्य- भेदे स्त्रियां जातित्वात् ङीष् । २ तरुणपशौ ३ दधि- मन्थनभाण्डे च शब्दार्थचि० “गर्गरोद्गारनिस्वनम्” हरिवं० ६१ अ० । “नैषां ब्रह्म च नोतपुत्रा न गर्गरो मथ्यते नो यजन्ते” भा० शा० ७० अ० । “न वृषाः संप्रवर्त्तेरन्नमथ्येरंश्च गर्गराः” भा० शा० ६८ अ० । [] ४ कलसे अल्पार्थे ङीप् । ५ स्वल्पघटे स्त्री “मेषादौ सक्तवो देया वारिपूर्ण्णा तु गर्गरी” ति० त० । गर्गरस्येदम् कुर्वा० ण्य । गार्गर्य्य तत्सम्बन्धिनि त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2546-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गर्गरः, पुं, (गॄ गि शब्दे + भावे गः । गर्गं शब्दं रातीति । रा + “आतोऽनुपसर्गे कः ।” ३ । २ । ३ । इति कः ।) मत्स्यभेदः । इति जटाधरः ॥ गागरा इति भाषा ॥ अस्य गुणाः । मधुरत्वम् । स्निग्धत्वम् । वातपित्तनाशित्वञ्च । इति राज- वल्लभः ॥ अस्याकारगुणौ यथा, राजनिर्घण्टे । “यः पीतवर्णोऽपि च पिच्छिलाङ्गः पृष्ठेषु रेखा बहुलः सशल्कः । स गर्गरो वर्व्वरनादवश्यो जडश्च शीतः कफवातकारी ॥” “गर्गरः पित्तलः किञ्चित् वातजित् कफकोपनः ।” इति भावप्रकाशः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-310-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें