🕉️ 22 November 2026, Sunday · 08:48:23 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

गर्वम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

गर्वम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

गर्वम्

अर्थ: घमंड, अहंकार

संस्कृत: अहङ्कारः · पर्याय: अभिमान, अहङ्कार

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. गर्व (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. अव्यय — गर्व + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)
  3. अव्यय — गर्व् + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)
  4. गर्व (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: गर्व् + अच्
  5. गर्व (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: गर्व् + अच्
  6. गर्व धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  7. गर्व् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — गर्व (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमागर्वःगर्वौगर्वाः
द्वितीयागर्वम्गर्वौगर्वान्
तृतीयागर्वेणगर्वाभ्याम्गर्वैः
चतुर्थीगर्वायगर्वाभ्याम्गर्वेभ्यः
पञ्चमीगर्वात् / गर्वाद्गर्वाभ्याम्गर्वेभ्यः
षष्ठीगर्वस्यगर्वयोःगर्वाणाम्
सप्तमीगर्वेगर्वयोःगर्वेषु
सम्बोधनहे गर्वहे गर्वौहे गर्वाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — गर्व
गर्व
garva
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
अहंकार के नाम (1.7.23) अभिमान · अहंकार
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गर्व संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ गर्वित, गर्ववान्]
१. अहंकार । घमंड़ ।
२. एक प्रकार का संचारी भाव । अपने को सब से बड़ा और दूसरों को अपने से छोटा समझने का भाव ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गर्व m. pride, arrogance, R. ii, 31, 20; Ragh. (C) iii, 51; VarBṛS. &c.
(in dram.) proud speech, Sāh. vi, 200.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (350,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गर्वः 1 Pride, arrogance; मा कुरु धनजनयौवनगर्वं हरति निमेषात्कालः सर्वं Moha M. 4; मुधेदानीं यौवनगर्वं वहसि M. 4. --2 Pride considered as one of the 33 subordinate feelings in rhetoric; रूपधनविद्यादिप्रयुक्तात्मोत्कर्षज्ञानाधीनपरावहेलनं R. G.; or, according to S. D. गर्वो मदः प्रभावश्रीविद्यासत्कुलतादिजः । अवज्ञासविलासांगदर्शनाविनयादिकृत् ॥ 181.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0454-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गर्व महे भ्वा० पर० सक० सेट् । गर्वति अगर्वीत् । जगर्व । गर्वितः । गर्वः । “खर्वे! गर्वसमूहपूरिततनो!” तारास्तवः ।
गर्व पु० गर्व--घञ् । अभिमाने, “ऐश्वर्य्यरूपतारुण्यकुलविद्याब- लैरपि । इष्टलाभादिनान्येषामवज्ञा गर्वः ईरितः” इन्युक्ते २ऽवज्ञाभेदे “गर्वो मदः प्रभावश्रीविद्यासत्- कुलतादिजः । “अवज्ञासविलासाङ्गदर्शनाऽविनयादिकृत्” सा० द० उक्ते ३ व्यभिचारिभावभेदे । अमरे अहङ्कार- पर्य्यायतोक्तिः ईषद्भेदमनादृत्यैव ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2561,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ग(र्व्व)र्ब्ब, त् क ङ दर्पे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (अदन्त चुरां-आत्मं-अकं-सेट् ।) दर्पोऽहङ्कारः । ङ, गर्व्वयते गर्व्वापयते धनैर्नीचः । इति दुर्गा- दासः ॥
ग(र्व्व)र्ब्ब, गतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां-परं- सकं-सेट् ।) गर्व्वति । इति दुर्गादासः ॥
ग(र्व्व)र्ब्बः, पुं, (गर्व्व + भावे अप् । यद्वा, गिरति मदमिति । गॄ निगरणे + “कॄगॄशॄदॄभ्यो वः ।” उणां । १ । १५५ । इति वः ।) अहङ्कारः । दर्पार्थादन्तगर्व्वधातोर्भावेऽल्प्रत्ययः ॥ इति मुग्ध- बोधम् ॥ (यथा, रामायणे । २ । ३१ । २० । “यदि दुःस्थो न रक्षेत भरतो राज्यमुत्तमम् । प्राप्य दुर्मनसा वीर ! गर्ब्बे(र्व्व)ण च विशेषतः ॥”)
गर्व्व, मदे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां-परं-अकं- सेट् ।) मद इह अहङ्कारः । नीचो गर्व्वति सम्पदा । इति दुर्गादासः ॥
गर्व्वः, पुं, (गर्व्व मदे + भावे घञ् । यद्वा, गिरति मदमत्तस्यात्मानमुद्गिरतीव इति । गॄ निग- रणे + “कॄगॄशॄदॄभ्यो वः ।” उणां । १ । १५५ । इति वः ।) अहङ्कारः । इत्यमरः । १ । ७ । २२ ॥ (यथा, रामायणे । २ । ३१ । २० । “यदि दुःस्थो न रक्षेत भरतो राज्यमुत्तमम् । प्राप्य दुर्म्मनसा वीर ! गर्व्वेण च विशेषतः ॥”) अहङ्कारस्तथाध्यात्मं सर्व्वसंसारकारणम् । अभिमानोऽधिभूतञ्च रुद्रस्तत्राधिदैवतम् ॥” इति महाभारते आश्वमेधिकपर्व्व ॥ (अयं हि व्यभिचारिभावविशेषः । तल्लक्षणं यथा, साहित्यदर्पणे । ३ । १५० । “गर्व्वो मदः प्रभावश्रीविद्यासत्कुलतादिजः । अवज्ञासविलासाङ्गदर्शनाविनयादिकृत् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-311-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "गर्व" आता है (53)
दर्प घमंड । अहंकार । अभिमान । गर्व । तावस्मय गर्व । अभिमान । शेखीअभिमान अहंकार । गर्व । दर्प । घमंड़अभिमति अभिभान । गर्व । अहंकारउत्सेक अभिमान । गर्वअहंता अहंकार । घमंड । गर्वप्रदृप्ति गर्व । अभिमान । प्रदर्पबलावलेप गर्व । अहंकार । बल का दर्पअहंप्रत्यय घमंड । गर्वअपा पु संज्ञा स्त्री॰ आत्मभाव । अहंकार । गर्व । घमंडदाप अहंकरा । घमंड । अभिमान । गर्वफखर गोरव । गर्व । अभिमान । जैसे,—आपको अपने इल्म का बहुत फखर हैगारो गर्व । घमंड । अहंकार । अभिमानघमंड अभिमान । गरूर । शेखी । अहं— कार । गर्व । क्रि॰ प्र॰—करना ।—रखना ।—होना…फख्र गर्व । अभिमान । दे॰ 'फखर'शेखी गर्व । अहंकार । घमंडअमेठी ऐंठ । अकड़ । अभिमान । गर्वअहंपद गर्व । अभिमानअहमेव अहंकार । गर्व । घमंडगरुरत पु † संज्ञा पुं॰ घमंड । अभिमान । गर्व । अहं— कारशौडीर अभिमान । गर्व । घमंडअंहकार अभिमान । गर्व । घमंडइतराहट पु संज्ञा स्त्री॰ इतराने का भाव । दर्प । घमंड । गर्वखरु अश्व । घोड़ा । दाँतमान किसी पदार्थ का भार, तौल या नाप आदि । परिमाणममता 'ब्रह मेरा है' इस प्रकार का भाव । किसी पदार्थ को अपना समझने का भाव । म…राजस रजोगुण से उत्पन्न । राजे- गुणोद्भव । रजोगुणी । जैसे,— राजस यज्ञ, राजस …अवलेप उबटन । लेपमत्सर किसी का सुख या विभव न देख सकना । डाह । हसद । जलनविस्मय आश्चर्य । ताज्जुबहृष्टि हर्ष । प्रसन्नताशौटीर्य वीर्य । शुक्रसंक्षोभ चंचलतास्फूर्ति धीरे धीरे हिलना । फड़कना । स्फुरणउद्धति अक्खड़पन । उजड्डपनआपा अपनी सत्ता । अपना अस्तित्व । जैसे,—अपने आपे को समझो, तब ब्रह्माज्ञान ह…विचलन अस्थिरतामानिता मानित्व । संमान । आदरस्तब्धता स्तब्ध भाव । जड़ताशौटीरता शौटीर का भाव या धर्मशौंडीर्य शूरत्व । नायकत्वऐंठ अहंकार की चेष्टा । अकड़ । ठसकचोम जोश । उत्साहनशा वह अवस्था जो शराब, भाँग, अफीम या गाँजा आदि मादक द्रव्य खाने या पीने से…नाज † ^१ संज्ञा पुं॰किबर पु संज्ञा पुं॰मजाज † ^१ संज्ञा पुं॰अपनपौ पु संज्ञा पुं॰किब्र महत्वगुमान अनुमान । कयासबिसमय आश्चर्यतुर्की तुर्किस्तान का । तुर्किस्तान में होनेवाला । जैसे—तुर्की घोड़ाखुदलसदी आत्मानुराग

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
गर्वम्गर्व (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: गर्व + अच्)
अन्य सम्भावना: अव्यय — गर्व + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय) | अव्यय — गर्व् + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

गर्वम् 📚 ➤ घमंड, अहंकार
संस्कृत: अहङ्कारः · पर्याय: अभिमान, अहङ्कार

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
गर्व 📚अहंकार । घमंड़🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
गर्व
अहंकार के नाम (१.७.२३) — अभिमान, अहंकार

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • गर्वम्: गर्व + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें