🕉️ 21 November 2026, Saturday · 11:20:06 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

गलग्रह

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

गलग्रह

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

गलग्रह

अर्थ: गला पकड़ना, गला घोटना, श्वासावरोध करना

व्युत्पत्ति: गल-ग्रहः

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. गलग्रह (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — गलग्रह (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमागलग्रहःगलग्रहौगलग्रहाः
द्वितीयागलग्रहम्गलग्रहौगलग्रहान्
तृतीयागलग्रहेणगलग्रहाभ्याम्गलग्रहैः
चतुर्थीगलग्रहायगलग्रहाभ्याम्गलग्रहेभ्यः
पञ्चमीगलग्रहात् / गलग्रहाद्गलग्रहाभ्याम्गलग्रहेभ्यः
षष्ठीगलग्रहस्यगलग्रहयोःगलग्रहाणाम्
सप्तमीगलग्रहेगलग्रहयोःगलग्रहेषु
सम्बोधनहे गलग्रहहे गलग्रहौहे गलग्रहाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — गलग्रह
गलग्रह
galagraha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गलग्रह संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. ज्योतिष के अनुसार कृष्ण पक्ष की चतुर्थी, सप्ततमी, अष्टमी, नवमी, त्रयोदशी, अमावस्या और प्रतिपदा । विशेष—गर्गादि के मत से जब स्वाध्याय के आरंभ करते ही स्मृति के अनुसार अनध्याय पड़ जाय, तब उसे भी गलग्रह कहते हैं ।
२. मछली का काँट ।
३. वह आपत्ति जो कठिनता से टले ।
४. गले का एक रोग जिसमें कफ बढ़ जाने से गला बंद हो जाता है ।
५. एक प्रकार की पकी हुई मछली ।
६. गला पकड़ना । गला घोटना (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गल—ग्रह m. seizing by the throat, throttling, W.
compression of the throat (a kind of disease), MBh. xii, 11267; Suśr.; VarBṛS.
a fish-sauce (prepared with salt, pepper, ghee &c.), L.
N. of certain days in the dark fortnight (viz. the 4th, 7th, 8th, 9th, 13th, and 3 following days), Nār.
begun but immediately interrupted study, Rājamārt.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (350,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गलग्रह पु० “आरम्भानन्तरं यत्र प्रत्यारम्भो न दृश्यते । गर्गादिमुनयः सर्वे तमेबाहुर्गलग्रहम्” १ नारदोक्ते आरम्भदिनात् परं स्मृत्युक्तानध्ययदिनपातेन प्रत्यारम्भा- भाववति, पदार्थे, “कृष्णपक्षे चतुर्थी च सप्तम्या- दिदिनत्रयम् । त्रयोदशीचतुष्कञ्च अष्टावेते गलग्रहाः” राजमार्तण्डोक्ते २ तिथ्यष्टके च । ३ व्यञ्जनभेदे ४ मत्स्य- कण्टके शब्दार्थचि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2562,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गलग्रहः, पुं, (गलं कण्ठं गृह्णाति मत्स्यास्थ्ना इति । ग्रह् + अच् । यद्वा गलः मत्स्य- कण्ठो गृह्यतेऽस्मिन् । ग्रह् + अधिकरणे अप् ।) व्यञ्जनविशेषः । तत्पर्य्यायः । मत्स्यघण्टः २ । इति शब्दचन्द्रिका ॥ तिथिविशेषः । यथा, -- “कृष्णपक्षे चतुर्थी च सप्तम्यादिदिनत्रयम् । त्रयोदशीचतुष्कञ्च अष्टावेते गलग्रहाः ॥” इति मदनरत्ने नारदः ॥ [] अपि च । “आरम्भानन्तरं यत्र प्रत्यारम्भो न विद्यते । गर्गादिमुनयः सर्व्वे तमेवाहुर्गलग्रहम् ॥” इति राजमार्त्तण्डः ॥ (रोगविशेषः । यथा, सुशुते सूत्रस्थाने ४५ अध्याये । “पार्श्वशूले प्रतिश्याये वातरोगे गलग्रहे ॥” “यस्य श्लेष्मा प्रकुपितस्तिष्ठत्यन्तर्गले स्थिरः । आशु सञ्जनयेच्छोथं जायतेऽस्य गलग्रहः ॥” इति चरके सूत्रस्थानेऽष्टादशेऽध्याये ॥ गलग्रहरोगवत् परित्यागाशक्यत्वात् पीडा- दायकत्वाच्च लक्षणाशक्त्या पोष्यात्मीयजनोऽपि बोध्यते । यथा, स एव मे गलग्रहः । इति लोकप्रसिद्धिः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-318-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
गलग्रहगलग्रह (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

गलग्रह 📚 ➤ गला पकड़ना, गला घोटना, श्वासावरोध करना

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
गलग्रह 📚ज्योतिष के अनुसार कृष्ण पक्ष की चतुर्थी, सप्ततमी, अष्टमी, नवमी, त्रयोद…🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • गलग्रह = गल + ग्रह तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें