🕉️ 21 November 2026, Saturday · 02:28:02 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

गलबाली

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

गल-+बाली

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

बाली

अर्थ: एक प्रसिद्ध बानरराज का नाम

व्युत्पत्ति: बल् + इन् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. बालि (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  2. बाली (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. बालिन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. बालि (पुं.) — सम्बोधन, द्विवचन
  5. बालि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — बालि (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाबालिःबालीबालयः
द्वितीयाबालिम्बालीबालीन्
तृतीयाबालिनाबालिभ्याम्बालिभिः
चतुर्थीबालयेबालिभ्याम्बालिभ्यः
पञ्चमीबालेःबालिभ्याम्बालिभ्यः
षष्ठीबालेःबाल्योःबालीनाम्
सप्तमीबालौबाल्योःबालिषु
सम्बोधनहे बालेहे बालीहे बालयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — बालि
बालि
bāli
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
बालि संज्ञा पुं॰ [सं॰] पंपा किष्किंधा का वानर राजा जो अंगद का पिता और सुग्रीव का बड़ा भाई था । विशेष—कहते हैं, एक बार मेरु पर्वत पर तपस्या करते समय ब्रह्मा की आँखों से गिरे हुए आँसुओं से एक बंदर उत्पन्न हुआ जिसका नाम ऋक्षराज था । एक बार ऋक्षराज पानी में अपनी छाया देखकर कूद पड़ा । पानी में गिरते ही उसने एक सुंदर स्त्री का रूप धारण कर लिया । एक बार उस स्त्री को देखकर इंद्र और सूर्य मोहित हो गए । इंद्र ने अपना वीर्य उसके मत्सक पर और सूर्य ने अपना वीर्य उसके गले में डाल दिया । इस प्रकार उस स्त्री को इंद्र के वीर्य से बालि और सूर्य के वीर्य से सुग्रीव नामक दो बंदर उत्पन्न हुए । इसके कुछ दिनों पीछे उस स्त्री ने फिर अपना पूर्व रूप धारण कर लिया । ब्रह्मा की आज्ञा से उसके पुत्र किष्किंधा में राज्य करने लगे । एक बार रावण ने किष्किंधा पर आक्रमण किया था । उस समय बालि दक्षिण सागर में संध्या कर रहा था । रावण को देखते ही उसने बगल में दबा लिया । अंत में उसके हार मैनने पर बालि ने उसे छोड़ दिया । एक बार बालि मय नामक दैत्य के पुत्र मायावी का पीछा करने के लिये पाताल गया था । उसके पीछे सुग्रीव ने उसका राज ले लिया, पर बालि ने आते ही उसे मार भगाया और वह अपनी स्त्री तारा तथा सुग्रीव की स्त्री रूमा को लेकर सुख से रहने लगा । सुग्रीव ने भागकर मतंग ऋषि के आश्रम में आश्रय लिया । जिस समय रामचंद्र सीता को ढूँढ़ते हुए किष्किंधा पहुँचे, उस समय मतंग के आश्रम में सुग्रीव से उनकी भेंट हुई थी । उसी समय सूग्रीव के कहने से उन्होंने बालि का वध किया था, सुग्रीव को राज्य दिलाया था और बालि के लड़के अंगद को वहाँ का युवराज बनाया था । रावण के साथ युद्ध करने में सुग्रीव और अंगद ने रामचंद्र की बहुत सहातया की थी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बालिः N. of a celebrated monkeyking; see वालि. --Comp. --हन्, --हंतृ m. an epithet of Rāma.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0795-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बालि पु० बाले केशे जातः इञ् । केशे इन्द्रस्कन्नशुक्रजाते वानरभेदे । बालः उत्पत्तिस्थानत्वेनास्त्यस्य इनि । बालिन् तत्रार्थे त्रिका० । तदुत्पत्तिकथा रामा० उत्तरा० ३७ स० यथा “उत्प्लुत्य तस्मात् स ह्रदादुत्थितः प्लवगः पुनः । तस्पि- न्नेव क्षणे राम! स्त्रीत्वं प्राप स वानरः । तद्रूपमद्भुतं दृष्ट्वा त्यजितौ धैर्य्यमात्मनः । ततस्तस्यां सुरेन्द्रेण स्कन्नं शिरञ्चि पातितम् । अनासाद्यैव तां नारी सन्निवृत्तमथा भवत् । ततः सा वानरपतिं जज्ञे वानरमीश्वरम् । अ- मोघरेतसस्तस्य वासवस्य महात्मनः । बालेषु पतितं बीजं बाली नाम बभूव ह । भास्करेणापि तस्यां वै कन्दर्प- वशवर्त्तिना । बीजं निषिक्तं ग्रीवायां विधानमनुवर्त्तता । ग्रीवायां पतितं बीजं सुग्रीवः समजायत” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4572,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बालिः, पुं, (बाले केशे जातः । बाल + इञ् ।) कपिविशेषः । तत्पर्य्यायः । ऐन्द्रः २ बाली ३ । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (अयमेव श्रीरामेण हतः । अस्य जन्मादिकविवृतिस्तु बालिन् शब्दे द्रष्टव्या ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-427-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "बालि" आता है (4)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
गल-बालीसमास: गल + बालि द्वन्द्व (सम्भावित — द्विवचन)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: बालि (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन 📚
अन्य सम्भावना: बाली (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | बालिन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

गलबाली 📚गल 📚बालि ➤ गल (निगलना, खाना, भक्षण करना) + बालि (एक प्रसिद्ध बानरराज का नाम)

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
गल 📚गला । कंठ । गरदन🟠🔵🟣🟢🟤
बालि 📚पंपा किष्किंधा का वानर राजा जो अंगद का पिता और सुग्रीव का बड़ा भाई था …🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
गल

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • गलबाली = गल + बाली द्वन्द्व (सम्भावित — द्विवचन)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • बाली: बल् + इन् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें