🕉️ 23 November 2026, Monday · 03:11:45 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

गह्वरः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

गह्वरः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

गह्वरः

अर्थ: गहरा, दुस्तर

संस्कृत: पर्याय: देवखात, बिल, गुहा

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. गह्वर (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — गह्वर (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमागह्वरःगह्वरौगह्वराः
द्वितीयागह्वरम्गह्वरौगह्वरान्
तृतीयागह्वरेणगह्वराभ्याम्गह्वरैः
चतुर्थीगह्वरायगह्वराभ्याम्गह्वरेभ्यः
पञ्चमीगह्वरात् / गह्वराद्गह्वराभ्याम्गह्वरेभ्यः
षष्ठीगह्वरस्यगह्वरयोःगह्वराणाम्
सप्तमीगह्वरेगह्वरयोःगह्वरेषु
सम्बोधनहे गह्वरहे गह्वरौहे गह्वराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — गह्वर
गह्वर
gahvara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
प्राकृतिक गुफ़ा (2.3.6) देवखात · बिल · गुहा
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गह्वर १ वि॰ [सं॰]
१. दुर्गम । विषय ।
२. छिपा हूआ । गुप्त ।
३. घना । गहरा । निबिड ।
गह्वर २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. अंधकारमय और गूढ़ स्थान ।
२. जमीन में छोटा सूराख । बिल ।
३. विषम स्थान । दुर्भेद्य स्थान ।
४. गुफा । कंदरा । गुहा ।
५. निकुंज । लतागृह ।
६. झाड़ी ।
७. जंगल । वन । उ॰—कटितट तून, हाथ सायक धनु, सीत ा बंधु समेत । सूर गमन गह्वर कौ कीन्हैं जानत पिता अचेत ।—सूर॰, ९ ।३७ ।
८. वह स्थान जिसमें छिपने से छिपनेवाले का पता न चले । गुप्त स्थान ।
९. दंभ । पाखंड ।
१०. रोना ।
११. वह वाक्य जिसके अनेक अर्थ हो सकते हों ।
१२. गंभीर विषय । कठिन विषय । गूढ़विषय ।
१३. जल ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गह्वर mf(आ, ई)n. (g. अश्मादि) deep, impervious, impenetrable, TS. v; Hariv.; BhP.
confused (in mind), Kathās. lxi, 39 and 41
गह्वर m. an arbour, bower, L.
a cave, cavern, L.
गह्वर n. ‘an abyss, depth’ (‘water’, Naigh.; Nir.) See ˚रे-ष्ठ
a hiding-place, thicket, wood, AV. xii, 2, 53; MBh.; R. &c.
an impenetrable secret, riddle, MBh. xiii, 1388
a deep sigh, L.
hypocrisy, L.
Abrus precatorius (?), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (352,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गह्वर a. (रा or री f.). Deep, impervious. --रं 1 An abyss, a depth. --2 A thicket, forest. --3 A cave, cavern; गौरीगुरोर्गह्वरमाविवेश R. 2. 26, 46; Rs. 1. 21. --4 An inaccessible place. --5 A hiding-place. --6 A riddle. --7 Hypocrisy. --8 Weeping, crying. --9 Water. --10 A deep sigh. --रः An arbour, bower. --री A cave, cavern, recess in a rock or mountain.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0456-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गह्वर न० गुह--वरच् पृषो० नि० । १ दम्भे अमरः । २ वने, ३ निकुञ्जे पु० मेदि० । ४ रोदने, हेमच० । ५ विषमस्थाने, ६ अनेकार्थसङ्कुले च न० शब्दार्थचि० । “अथान्धकारं गिरिगह्वरस्थम्” रघुः । ८ गुहायां ग० स्त्री स्त्रीत्वपक्षे ङीप् । “गौरीगुरोर्गह्वरमावेशः” रघु । “गुहाहितं गह्वरेष्ठ पुराणम्” कटो० अम्बष्ठा०० षत्वम् । १ “काट्याय च गह्वरेष्ठाय च” यजु० १६ । २ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2568,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गह्वरं, क्ली, (गाह्यते इति । गाह् + “छित्वरच्छत्व- रेति ।” उणां । ३ । १ । इति वरच्प्रत्ययेन निपातनात् साधुः ।) गुहा । (यथा, रघुः । २ । २६ । “गङ्गाप्रपातान्तविरूढशष्पं गौरीगुरोर्गह्वरमाबिवेश ॥” * ॥ गाह्यते विलुड्यते आत्माऽनेन इति ।) दम्भः । [] इत्यमरः । २ । ३ । ६ ॥ वनम् । इति मेदिनी । रे । १४९ ॥ रोदनम् । इति हेमचन्द्रः । ६ । ३८ ॥ (गहने त्रि । यथा, भागवते । १ । ६ । १३ । “नलवेणुशरस्तम्बकुशकीचकगह्वरम् । एक एवातियातोऽहमद्राक्षं विपिनं महत् ॥”)
गह्वरः, पुं, (गाह्यते विलुड्यते इति । गाह् विलो- डने + “छित्वरच्छत्वरेति ।” उणां । ३ । १ । इति वरच्प्रत्ययेन निपातनात् साधुः ।) निकुञ्जः । इति मेदिनी । रे । १४९ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-320-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "गह्वर" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
गह्वरःगह्वर (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

गह्वरः 📚 ➤ गहरा, दुस्तर
संस्कृत: पर्याय: देवखात, बिल, गुहा

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
गह्वर 📚दुर्गम । विषय🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
गह्वर
प्राकृतिक गुफ़ा (२.३.६) — देवखात, बिल, गुहा

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬