🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:28:07 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

गाछ

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

गा-+छ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

छ

अर्थ: छो- ड, क वा

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. छ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — छ (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाछःछौछाः
द्वितीयाछम्छौछान्
तृतीयाछेनछाभ्याम्छैः
चतुर्थीछायछाभ्याम्छेभ्यः
पञ्चमीछात् / छाद्छाभ्याम्छेभ्यः
षष्ठीछस्यछयोःछानाम्
सप्तमीछेछयोःछेषु
सम्बोधनहे छहे छौहे छाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — छ
छ
cha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
छ हिंदि वर्णमाला में व्यंजनों के स्पर्श नामक भेद के अंतर्गत चवर्ग का दूसरा व्यंजन । इसके उच्चारण का स्यान तालु है । इसके उच्चारण में अघोष और महाप्राण नामक प्रयत्न लगते हैं ।
छ १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. काटना ।
२. ढाँकना । आच्छादन ।
३. घर ।
४. खंड़ । टुकड़ा ।
छ २ वि॰ [सं॰]
१. निर्मल । साफ ।
२. तरल । चंचल ।
छ ३ वि॰ [सं॰ षट्, प्रा॰ छ] गिनती में पाँच से एक अधिक । जो संख्या में पाँच और एक हो । छ: । छह ।
छ ४ संज्ञा पुं॰
१. वह संख्या जो पाँच से एक अधिक हो ।
२. उस संख्या का सूचक अक जो इस प्रकार लिखा जाता है—६ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. छ the 7th consonant (aspirate of the preceding).
2. छ m. (√ छो) dividing, L.
a fragment, L.
3. छ mfn. pure, clean, L.
tremulous, unsteady, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (404,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
छ a. 1 Pure, clean. --2 Trembling, unsteady. --छः 1 A part, fragment. --2 Cutting, dividing. --छा 1 Covering, concealing. --2 An infant, a child. --3 Quick-silver. --छं A house.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0499-1)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
छ छकारो व्यञ्जनवर्णभेदः स्पर्शसंज्ञस्तस्योच्चारणस्थानं तालु आभ्यम्नरप्रयत्नः जिह्वामध्येन तालुस्मर्शः । बाह्य- प्रयत्नाः विवारश्वासाऽथोषा महाप्राणश्च । मातृका- न्यासेऽस्य वामकूर्परे न्यासः । तन्त्रमते अस्य वाचक- शब्दाः । “छश्छन्दनं सुषुम्णा च पशुः पशुपति- र्मृतिः । निर्मलं तरलं वह्निर्भूतमात्रा विलासिनी । एकनेत्रश्च वृषली द्विशिरा वामकूर्परः । गोकर्णो ला- ङ्गली रामः काममाता सदाशिवः । माता निशाचरः पायुर्विक्षतः स्थितिशब्दकः” वर्णाभिधानम् । “मातृका वर्णात्मिकायास्तस्या ध्यानमुक्तं वर्णोद्धारतन्त्रे “ध्यानमस्याः प्रवक्ष्यामि द्विभुजां तु त्रिलोचनाम् । पीताम्बरधरां नित्यं वरदां भक्तवत्सलाम् । एवं ध्यात्वा छकारन्तु तन्मन्त्रं दशधा जपेत्” । काव्येऽस्य प्रथमनिर्द्देशफलं वृ० र० टी० उक्तं यथा “कः खोगो घश्च लक्ष्मीं वितरति वियशोङस्तथा चः सुखं छः प्रीति जोमित्रलाभमित्यादि” ।
छ पु० १ छकारवर्णे । छो--घञर्थे भावे क । २ छेदने स्त्री [] कर्म्मणि घञर्थे क । ३ निर्म्मले त्रि० मेदि० । ४ गृहे न० शब्दार्थचि० । छद--बा० भावे ड । ५ छादने ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2975,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
छ, छकारः । स तु व्यञ्जनसप्तमवर्णः । चवर्गद्वितीय- वर्णश्च । (वङ्गाक्षरैः) तस्य लेखनप्रकारो यथा, “ऊर्द्ध्वादधोगता रेखा कुञ्चिता कुण्डली ततः । पुनश्चाधोगता तासु सन्ति ब्रह्मेशविष्णवः ॥” इति वर्णोद्धारतन्त्रम् ॥ * ॥ अस्योच्चारणस्थानं तालु । इति व्याकरणम् ॥ (“इचुयशानान्तालु ।” इति सूत्रकारेणोक्तम् । “कण्ठ्यावहाविचुयशास्तालव्या ओष्ठाजावुपू ॥” इति शिक्षाग्रन्थः ॥) अस्योत्पत्तिर्यथा । प्रपञ्चसारे । “विसर्गस्तालुगः सोष्मा शं चवर्गञ्च यन्तथा ।” अत्रोत्तरत्रापि वर्गस्य द्वितीयादिवर्णोच्चारणे स्वरस्पर्शनादिति स्तोकगम्भीरसंस्पर्शादिति च यथास्थानमन्वेतीति तट्टीकाकारो विश्वरूपः ॥ अस्या ध्यानं यथा, वर्णोद्धारतन्त्रे । “ध्यानमस्याः प्रवक्ष्यामि द्बिभुजान्तु त्रिलोचनाम् । पीताम्बरधरां नित्यां वरदां भक्तवत्सलाम् । एवं ध्यात्वा छकारन्तु तन्मन्त्रं दशधा जपेत् ॥” अस्य स्वरूपं यथा, कामधेनुतन्त्रे । “छकारं परमाश्चर्य्यं स्वयं परमकुण्डली । सततं कुण्डलीयुक्तं पञ्चदेवमयं सदा ॥ पञ्चप्राणमयं वर्णं पञ्चप्राणात्मकं सदा । त्रिबिन्दुसहितं वर्णं सदा ईश्वरसंयुतम् ॥ पीतविद्युल्लताकारं छकारं प्रणमाम्यहम् ॥” तस्य नामानि यथा, तन्त्रशास्त्रे । “छश्छन्दनं सुषुम्णा च पशुः पशुपतिर्म्मृतिः । निर्म्मलं तरलं वह्निर्भूतमात्रा विलासिनी ॥ एकनेत्रश्च वृषली द्विशिरा वामकूर्परः । गोकर्णा लाङ्गली वामकाममत्ता सदाशिवः ॥ माता निशाचरः पायुर्विक्षतः स्थितिशब्दकः ॥”
छं, त्रि, (छायते परिस्क्रियते यत् इति । छो + कर्म्मणि घञर्थे कः ।) निर्म्मलम् । इति मेदिनी । छे, १ ॥ तरलम् । इत्येकाक्षरकोषः ॥
छः, पुं, (छो + भावे डः घञर्थे को वा ।) छेदनम् । इत्येकाक्षरकोषः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-464-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
गा-छसमास: गा + छ कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: छ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

गाछ 📚गा 📚छ ➤ गा (जो जाता है, जाने वाला, गतिमान होने वाला, ठहरने वा…) + छ (छो- ड, क वा)

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
गा 📚पु † क्रि॰ अ॰ गया🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • गाछ = गा + छ कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें