🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:52:23 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

गायक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

गायक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

गायक

अर्थ: गवैया, संगीतवेत्ता

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. गायक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. गायक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: गै + ण्वुल्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — गायक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमागायकःगायकौगायकाः
द्वितीयागायकम्गायकौगायकान्
तृतीयागायकेनगायकाभ्याम्गायकैः
चतुर्थीगायकायगायकाभ्याम्गायकेभ्यः
पञ्चमीगायकात् / गायकाद्गायकाभ्याम्गायकेभ्यः
षष्ठीगायकस्यगायकयोःगायकानाम्
सप्तमीगायकेगायकयोःगायकेषु
सम्बोधनहे गायकहे गायकौहे गायकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — गायक
गायक
gāyaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गायक संज्ञा पुं॰ [सं॰] [ स्त्री॰ गायकी] गानेवाला गवैया ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गायक mfn. one who sings, W.
गायक m. a singer, MBh. xii, xiv; R.; BhP. iii, x; Bhartṛ.
गायक गायत्. See 3. गा.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (352,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गायकः [गै-ण्वुल्] 1 A singer, musician; न नटा न विटा न गायकाः Bh. 3. 27. --2 An actor.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0457-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गायक त्रि० गै--ण्वुल् । १ गानकर्त्तरि गानोपजीविनि २ नटे । “पठन्ति पाणिस्वनिकास्तथा गायन्ति गायकाः” भा० शा० [] ५३ अ० । “नर्त्तकैश्चापि नृत्यद्भिर्गायकानाञ्च निःस्वनैः” भा० आश्व० ७० अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2579-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गायकः, त्रि, (गायतीति । गै गाने + ण्वुल् ।) गानकर्त्ता । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, माघे । ११ । १० । “कलमविकलतालं गायकैर्बोधहेतोः ॥”) तत्पर्य्यायः । गायनः २ गाथकः ३ । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ गाता ४ । तस्य दोषा यथा, -- “लज्जितं भीतमुत्तेषु अव्यक्तमनुनासिकम् । काकस्वरः शिरःकम्पो लयस्थानविवर्ज्जितम् ॥ विस्वरं विरमञ्चैव विश्लिष्टं विषमाहतम् । व्याकुलं तालहीनञ्च गातुर्दोषाश्चतुर्द्दश ॥” इति सङ्गीतदामोदरः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-324-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "गायक" आता है (16)
गाथक गानेवाला । गायकगायन गानेवाला । गवैया । गायकगेष्णु गानेवाला । गायकवर्णाट चित्रकार । गायकआगन वह व्यक्ति जो गाना गाकर उपार्जन करे । गायकगवैया गानेवाला । गायक । विशेष—'ऐया' प्रत्यय पूर्वीय है । इससे यह क्रिया अथवा…गाइना पु वि॰ गानेवाला । गायकनवासंज गायकनवासाज गायकमुगन्नी गवैया । कलावंत । गायकगांतु चलनेवाला । पथिकसंस्तवान यश गान करनेवाला । स्तुति करनेवालाप्रगीत गाया हुआ । जो गाया गया होगिष्ण सामवेद का गानेवाल । यज्ञों में सामवेद के मंत्र को सबिधि गानेवाला मनुष्…गाथाकार प्राकृत की गाथा रचनेवाला व्यक्तिस्वरकार किसी भी गीत या कविता को संगीत के किसी राग में निबद्ध करनेवाला व्यक्ति

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
गायकगायक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: गा + ण्वुल्)
अन्य सम्भावना: गायक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: गै + ण्वुल्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

गायक 📚 ➤ गवैया, संगीतवेत्ता

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
गायक 📚गानेवाला गवैया🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • गायक: गा + ण्वुल् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें