🕉️ 21 November 2026, Saturday · 01:54:36 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

गालोडय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

गाल-+उडय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

उडय

अर्थ: आकाश में उड़ना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: विहायसा गतौ

अंग्रेज़ी: to fly

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. डय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: उत् + डी + अच्
  2. डय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: उत् + डी + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — डय (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाडयःडयौडयाः
द्वितीयाडयम्डयौडयान्
तृतीयाडयेनडयाभ्याम्डयैः
चतुर्थीडयायडयाभ्याम्डयेभ्यः
पञ्चमीडयात् / डयाद्डयाभ्याम्डयेभ्यः
षष्ठीडयस्यडययोःडयानाम्
सप्तमीडयेडययोःडयेषु
सम्बोधनहे डयहे डयौहे डयाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — डी (भ्वादिगण) · अर्थ: आकाश में उड़ना (विहायसा गतौ)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमडयतेडयेतेडयन्ते
मध्यमडयसेडयेथेडयध्वे
उत्तमडयेडयावहेडयामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): डयते · लिट् (आत्मने.): डिड्ये · लुट् (आत्मने.): डयिता · लृट् (आत्मने.): डयिष्यते · लोट् (आत्मने.): डयताम् · लङ् (आत्मने.): अडयत · विधिलिङ् (आत्मने.): डयेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): डयिषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अडयिष्ट · लृङ् (आत्मने.): अडयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: डयन · ण्वुल्: डायकः · तृच्: डयिता · यत्: डेयः · तव्य: डयितव्यः · अनीयर्: डयनीयः · क्त: डियितः · क्तवतु: डियितवान् · शानच्: डयमानः · क्त्वा: डयित्वा · ल्यप्: प्रडीय · तुमुन्: डयितुम् · णमुल्: डायम् · क्तिन्: डीति · क्वसु: डिडीवान्

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
गाल-उडयसमास: गाल + डय तत्पुरुष/कर्मधारय/बहुव्रीहि — प्रकार अर्थ पर निर्भर
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: डय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: उत् + डी + अच् 📚
अन्य सम्भावना: डय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: उत् + डी + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

गालउडय 📚गाल 📚डय ➤ गाल (निगलना, खाना, भक्षण करना (भाववाचक कृदन्त)) + डय (आकाश में उड़ना (कर्तृवाचक कृदन्त))
संस्कृत: विहायसा गतौ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
गाल 📚मुँह के दोनों ओर ठुड्डी और कनपटी के बीच का कोमल भाग जो आँखों के नीचे ह…🟠🔵🟣
डय 📚सीधा मूल रूप नहीं मिला — 📚 छूकर निकटतम शब्द देखें

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
गालोडयगाल + उडयगुण आद्गुणः (६.१.८७)

❖ समासः

  • गाल-उडय = गाल + उडय तत्पुरुष/कर्मधारय/बहुव्रीहि — प्रकार अर्थ पर निर्भर

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • उडय: उत् + डी + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.३ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें