🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:20:09 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

गिरोह

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

गिरः+ह

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

गिरः

अर्थ: खाना, निगलना

संस्कृत: निगरणे

अंग्रेज़ी: to eat, to swallow

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. गॄ धातु (तुदादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  2. गिर् (स्त्री.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन
  3. गिर् (स्त्री.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन
  4. गिर् (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  5. गिर् (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  6. गिर् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — गॄ (तुदादिगण) · अर्थ: खाना, निगलना (निगरणे)

लङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअगिरत् / अगिरद् / अगिलत् / अगिलद्अगिरताम् / अगिलताम्अगिरन् / अगिलन्
मध्यमअगिरः / अगिलःअगिरतम् / अगिलतम्अगिरत / अगिलत
उत्तमअगिरम् / अगिलम्अगिराव / अगिलावअगिराम / अगिलाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: गिरति · लिट्: जगार · लुट्: गरिता · लृट्: गरिष्यति · लोट्: गिरतात् · लङ्: अगिरत् · विधिलिङ्: गिरेत् · आशीर्लिङ्: गीर्यात् · लुङ्: अगारीत् · लृङ्: अगरिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: गलन · ण्वुल्: गालकः · तृच्: गलीता · ण्यत्: गार्यः · तव्य: गलीतव्यः · अनीयर्: गलनीयः · क्त: गीर्णः · क्तवतु: गीर्णवान् · शतृ: गिलन् · स्य-शतृ: गलीष्यन् · क्त्वा: गीर्त्वा · ल्यप्: प्रगीर्य · तुमुन्: गलीतुम् · णमुल्: गालम् · क्तिन्: गीर्णि · क्वसु: जिगीर्वान्

ह

अर्थ: बलबोधक निपात जो पूर्ववर्ती शब्द पर बल देता है, इसका अर्थ है ‘सचमुच’ यथार्थ में निश्चय ही आदि, परन्तु कभी कभी इसका उपयोग बिना किसी विशेष अर्थ को प्रकट किये केवल पादपूर्ति के निमित्त भी किया जाता है, विशेष कर वैदिक साहित्य में

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — गॄ
गॄ
gṝ
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. गॄ cl. 9. P. Ā. गृणाति, ˚णीते (1. sg. Ā. and 3. sg. Pass. गृणे, RV.; 1. sg. Ā. गृणीषे, RV.; 2. pl. गृणता, AV. v, 27, 9; p. P. गृणत्, RV. &c.; Ā. & Pass. गृणान, RV.; Ved. inf. Impv. गृणीषणि, RV. vi, 15, 6 and viii, 12, 19), to call, call out to, invoke, RV.; AV.; ŚBr. iv; Bhag. xi, 21; to announce, proclaim, RV.; to mention with praise, praise, extol, RV.; BhP. xi, 13, 41; Bhaṭṭ. viii, 77; to pronounce, recite, MBh. vii, 1754; Ragh.; BhP. i, 1, 14; to relate, teach in verses, 4, 9; Gaṇit. i, 4, 5;
गॄ [cf. γηρύω, γλῶσσα; Hib. goirim; Old Germ. quar, quir, &c.; Old Pruss. gerbu, ‘to speak’; Angl.Sax. gale; Germ. Nachtigal; Lat. gallus ?]
2. गॄ cl. 6. P. गिरति or (cf. Pāṇ. viii, 2, 21) गिलति (ŚBr. i; MBh.; Suśr.), ep. also Ā. गिरते (1. sg. गिरामि, AV. vi, 135, 3; perf. जगार, RV.; aor. Subj. 3. pl. गरन्, RV. i, 158, 5), to swallow, devour, eat, RV. &c.; to emit or eject from the mouth, MBh. xii, 12872 : Caus. (aor. 2. sg. अजीगर्) to swallow, RV. i, 163, 7 : Intens. जेगिल्यते, Pāṇ. viii, 2, 20 : Desid. जिगरिषति, vii, 2, 75;
गॄ [cf. √ 2. गल्, 2. गिर्, गिल, 2. गीर्ण; Lith. gerru, ‘to drink’; Lat. glu-tio, gula; Slav. gr-lo; Russ. žora.]
3. गॄ (= √ 3. कॄ) cl. 10. Ā. गारयते, to know, Dhātup. xxxiii, 33; to make known, teach, ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (363,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गॄ {vI.v} {c9c} P. (गृणाति, गूर्ण) 1 To utter a sound, call out, invoke, नामापि नाम गृणताममृतत्वाय कल्पतां Mv. 7. 15. --2 To announce, speak, utter, proclaim; R. 10. 63. --3 To relate, promulgate. --4 To praise, extol; केचिद्धीताः प्रांजलयो गृणंति Bg. 11. 21; Bk. 8. 77. --WITH अनु to encourage; Bk. 8. 77. {vII.v} {c6c} P. (गिरति or गिलति) 1 To swallow, devour, eat up. --2 To send forth, pour out, spit out, or eject, from the mouth. --WITH अव (Atm.) to eat, devour; तथावगिरमाणैश्च पिशाचैर्मांसशोणितं Bk. 8. 30. {vIII.v} {c10c} A. (गारयते) 1 To make known, relate. --2 To teach.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0466-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गॄ विज्ञापने चुरा० आत्म० सक० सेट् । गारयते अजीगरत् ।
गॄ शब्दे क्र्यादि० पर० प्वादि० सक० सेट् । गृणाति अगारीत जगार जगरतुः । गीर्य्यते गीर्णः । गीः । अनु + शंसनविषयहर्षानुकूलव्यापाररूपप्रोत्साहने तद्योगे पूर्वव्यापारणस्य कर्त्ता संप्रदानसंज्ञो भवति यथा अधर्य्युः होत्रे अनुगृणाति होता प्रथमं शंसति तमध्वर्युः प्रोत्साहयतीत्यर्थः सि० कौ० प्रति + अनुगृणातिवत् अर्थादि अस्यावपूर्वप्रयोगो नास्ति इति “अवाद्ग्रः” पा० सूत्रे भाष्यकार आह स्म
गॄ निगरणे तु० पर० सक० सेट् । अस्य वा रस्य लत्वम् गिरति--गिलति अगारीत् अगालीत् जगार (ल) । जगरतुः । गीर्यते गीर्णः गीर्णिः गिरः गिरिः अव + नीचैःकथने आत्म० अवगिरते नीचैः कथयतीत्यर्थः । उद् + वमने । “रोमन्थः उद्गीर्य चर्वणम्” सि० कौ० “अनु- द्गीर्णसुरायुधम्” कुमा० । सम् + प्रतिज्ञायाम् आत्म० । संगिरते प्रतिजानीते इत्यर्थः । “बसूनि देशांश्च निवर्त्तयिष्यन् रामं नृपः संगिरमाण एव” भट्टिः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2679,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गॄ, क ङ विज्ञापे । विज्ञाने । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरां-आत्मं-सकं-सेट् ।) विज्ञापो विज्ञापनम् । क ङ, गारयते सूक्ष्ममर्थं सुधीः । इति दुर्गा- दासः ॥
गॄ, गि शब्दे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (क्य्रां-परं- सकं-सेट् ।) शब्द इह व्यक्तवाक्यम् । गि, गॄणाति वाक्यं लोकः । गीर्णः गीर्णिः । इति दुर्गादासः ॥
गॄ, श निगरणे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (तुदां-परं- सकं-सेट् ।) निगरणं भक्षणम् । श, गिरत्यन्नं लोकः । दैवात्ततो विगलितो गिलितो वकेन इति तु अस्मात् कृद्धोः कभावे इति भावे कप्रत्यये ऋदिरणाविति इरि वक्तव्याद्रेफस्य लकारे गिल इति स्थिते लेः कृत्याख्याने इति ञौ कर्म्मणि क्ते, सिद्धम् । इति दुर्गादासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-352-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
गिरःगॄ धातु (तुदादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
अन्य सम्भावना: गिर् (स्त्री.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन | गिर् (स्त्री.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन
हअव्ययम् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

गिरः 📚 ➤ खाना, निगलना
संस्कृत: निगरणे

ह 📚 ➤ बलबोधक निपात जो पूर्ववर्ती शब्द पर बल देता है, इसका अर्थ है ‘सचमुच’ यथार्थ में निश्चय ही आदि, परन्तु कभी कभी इसका उपयोग बिना किसी विशेष अर्थ को प्रकट किये केवल पादपूर्ति के निमित्त भी किया जाता है, विशेष कर वैदिक साहित्…

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
गॄ 📚cl. 9. P. Ā. गृणाति, ˚णीते (1. sg. Ā. and 3. sg. Pass. गृणे, RV.; 1…🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
गिरोहगिरः + हविसर्ग → उ (हशि च) हशि च (६.१.११४)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें