🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:33:35 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

गिलाय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

गिलाय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

गिलाय

अर्थ: जो निगलता हैं, उदरस्थ कर लेता हैं

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. गिल (पुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन
  2. गिल (नपुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — गिल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमागिलःगिलौगिलाः
द्वितीयागिलम्गिलौगिलान्
तृतीयागिलेनगिलाभ्याम्गिलैः
चतुर्थीगिलायगिलाभ्याम्गिलेभ्यः
पञ्चमीगिलात् / गिलाद्गिलाभ्याम्गिलेभ्यः
षष्ठीगिलस्यगिलयोःगिलानाम्
सप्तमीगिलेगिलयोःगिलेषु
सम्बोधनहे गिलहे गिलौहे गिलाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — गिल
गिल
gila
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गिल १ संज्ञा स्त्री॰ [फ़ा॰]
१. मिट्टी ।
२. गारा । यौ॰—कहगिल । गिलकारी ।
गिल २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मगर । घड़ियाल ।
२. जंबीर नीबू ।
गिल ३ वि॰ भक्षण करनेवाला । निगलनेवाला ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गिल mfn. (= 2. गिर) ifc. ‘swallowing’, see अ-संसूह्त-गिल, तिमिं-
गिल m. the citron tree, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (355,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गिल a. [गिल्-क] Who or what swallows or devours; e. g. तिमिंगिलगिलोऽप्यस्ति तद्गिलोप्यस्ति राघवः; see तिमिंगिल. --लः 1 The citron tree. --2 A crocodile in the Ganges. --Comp. --गिलः, --ग्राहः a crocodile, shark.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0459-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गिल गिल गिलने सक० तु० पर० सेट् । गिलति गिलन् सार्वधातुकविषयोऽयम् । गिरतेः रस्य लः इत्येके । किन्तु गिलन इति निर्द्देशात् सौत्रोऽयं धातुरित्येव ज्यायः
गिल त्रि० गिल--क । १ भक्षके । “गिलेगिलस्व” वार्त्ति० एतत्परे पूर्वस्य मुम्! तिमिङ्गिलः । “तिमिङ्गिलगि- लोऽप्यस्ति तद्गिलोऽप्यस्ति राघव!” गिलस्म तु न गिलगिलः “गेलगिले च” वा० । तिमिङ्गिलगिलः इत्यादौ मुम् । २ कुम्भीरे पु० शब्दच० । तस्य सर्वपदा- र्थस्य चर्वणाभावेन गिलनात् तथात्वम् । कर्म्मणि मूल० क । ३ जम्बीरे शब्दच० तस्य दन्तशठत्वेन चर्वण- न्तरेण गिलनात्तथात्वम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2592,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गिलः, पुं, (गिल् + “इगुपधेति ।” ३ । १ । १३५ । इति कः ।) जम्बीरः । इति शब्दचन्द्रिका ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-329-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
गिलायगिल (पुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: गिल (नपुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

गिलाय 📚 ➤ जो निगलता हैं, उदरस्थ कर लेता हैं

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
गिल 📚मिट्टी🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें