🕉️ 22 November 2026, Sunday · 08:45:58 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

गीर्वि

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

गीः+वि

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

गीः

अर्थ: सरस्वती, वाणी

संस्कृत: सरस्वती, वाणी · पर्याय: ब्राह्मी, भारती, भाषा, वाच्, वाणी

अंग्रेज़ी: Goddess Saraswati, Speech

व्युत्पत्ति: गॄ+क्विप् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. गिर् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. गिर् (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — गिर् (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमागीःगिरौगिरः
द्वितीयागिरम्गिरौगिरः
तृतीयागिरागीर्भ्याम्गीर्भिः
चतुर्थीगिरेगीर्भ्याम्गीर्भ्यः
पञ्चमीगिरःगीर्भ्याम्गीर्भ्यः
षष्ठीगिरःगिरोःगिराम्
सप्तमीगिरिगिरोःगीर्षु
सम्बोधनहे गीःहे गिरौहे गिरः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

वि

अर्थ: पृथक्करण, वियोजन (एक ओर, अलग-अलग, दूर, परे आदि)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्
  2. वा (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: वै + अच्

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — गिर्
गिर्
gir
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
📗 अमरकोश — पर्याय
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. गिर् mfn. (√ 1. गॄ) addressing, invoking, praising, RV.
गिर् f. (ईर्) invocation, addressing with praise, praise, verse, song, RV. (the Maruts are called ‘sons of praise’, सूनवो गिरः, i, 37, 10), AV.
speech, speaking, language, voice, words (e.g. मानुषीं गिरं √ 1. कृ, to assume a human voice, Nal. i, 25; गिरां प्रभविष्णुः [VarBṛS.] or पति [VarYogay.] = गिर्-ईश, q.v.; तद्-गिरा, on his advice, Kathās. lxxv), ChUp.; Mn.; Yājñ.; MBh. &c.
= गीर्-देवी, fame, celebrity, W.
a kind of mystical syllable, RāmatUp.;
गिर् [cf. Hib. gair, ‘an outcry, shout’; Gk. γῆρυς.]
2. गिर् mfn. (√ 2. गॄ) ifc. ‘swallowing’, see गर- and मुहुर्-गिर्.
3. गिर् m. = गिरि, a mountain, RV. v, 41, 14 and vii, 39, 5; Śiś. iv, 59.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (355,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गिर् a. [गॄ-क्विप् वा टाप्] Ved. Addressing, invoking. --f. (nom. sing. गीः; instr. dual गीर्भ्यां &c.) 1 Speech, words, language; वचस्यवसिते तस्मिन् ससर्ज गिरमात्मभूः Ku. 2. 53; 3. 72; भवतीनां सूनृतयैव गिरा कृतमातिथ्यं Ś. 1; प्रवृत्तिसाराः खलु मादृशां गिरः Ki. 1. 25; Śi. 2. 15; Y. 1. 71. --2 Invocation, praise, song. --3 N. of Sarasvatī, the goddess of speech and learning. --Comp. --देवी (गीर्देवी) Sarasvatī, the goddess of speech. --पतिः, (written as गीःपतिः, गीष्पतिः and गीर्पतिः) {1} N. of Bṛhaspati, the preceptor of the gods. {2} a learned man so गिरीशः, --रथः (गीरथः) N. of Bṛhaspati. --वा (बा) णः ( गीर्वाण) a god, deity; परिमलो गीर्वाणचेतोहरः Bv. 1. 63, 84. ˚कुसुमं cloves.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0458-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गि(र्)रा स्त्री गॄ--क्विप् वा टाप् । वाक्ये । “रवेः कवेः किं समरस्य सारं इति” प्रश्ने “भागीरथी- तीरसमाश्रितानाम्” विदग्धमु० उत्तरम् । “गिरा मुखाम्भोजमियं युयोज” “गरोगिरः पल्ललनार्थ- लाघवे” नैषधम् “भवद्गिरामवसरप्रदानाय वचांसि नः” “गिरमुत्तरपक्षताम्” माघः । “गीर्भिष्ट्वा वयं वर्द्धयामो वचोविदः” ऋ० १ । ९१ । ९ । अस्य पत्यादौ परे समासे अहरा० रूपत्रयम् गीष्पतिः गीर्पतिः गीःपतिः । २ स्तुतौ च “पवमानो गिरावृधम्” ऋ० ९ । २६ । ६ । “गिरा स्तुत्या वर्द्धमानम्” भा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2588,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
गीःगिर् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: गिर् (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
विअव्ययम् 📚
अन्य सम्भावना: वा (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: वै + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

गीः 📚 ➤ सरस्वती, वाणी
संस्कृत: सरस्वती, वाणी · पर्याय: ब्राह्मी, भारती, भाषा, वाच्, वाणी

वि 📚 ➤ पृथक्करण, वियोजन (एक ओर, अलग-अलग, दूर, परे आदि)

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
गिर् 📚mfn. (√ 1. गॄ) addressing, invoking, praising, RV🔵🟣🟢
वि 📚एक उपसर्ग जो शब्द के पहले लगकर इस प्रकार अर्थ देता है—🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
गिर्
वाणी के नाम (१.६.१) — ब्राह्मी, भारती, भाषा, वाच्, वाणी, सरस्वती

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
गीर्विगीः + विविसर्ग → र् ससजुषो रुः (८.२.६६)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • गीः: गॄ+क्विप् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें