🕉️ 21 November 2026, Saturday · 08:16:03 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

गुटिका

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

गुटिका

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

गुटिका

अर्थ: टाप् गोली

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. गुटिका (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. गुटिका (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. गुटिका (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. गुटिका (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — गुटिका (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमागुटिकागुटिकेगुटिकाः
द्वितीयागुटिकाम्गुटिकेगुटिकाः
तृतीयागुटिकयागुटिकाभ्याम्गुटिकाभिः
चतुर्थीगुटिकायैगुटिकाभ्याम्गुटिकाभ्यः
पञ्चमीगुटिकायाःगुटिकाभ्याम्गुटिकाभ्यः
षष्ठीगुटिकायाःगुटिकयोःगुटिकानाम्
सप्तमीगुटिकायाम्गुटिकयोःगुटिकासु
सम्बोधनहे गुटिकेहे गुटिकेहे गुटिकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — गुटिका
गुटिका
guṭikā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गुटिका संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. बटिका । बनी । गोली ।
२. एक सिद्धि । उ॰—अंजन, गुटिका, पादुका, धातुभेद, बैताल, वज्र रसा— यन जोगिनी, मोहिं सिद्ध यहि काल ।—हरिश्चंद्र (शब्द॰) । विशेष—इसके अनुसार एक गोली या गुटका मुँह में रख लेने से कहते हैं कि जहाँ चाहे वहाँ चले जायँ और कोई देख नहीं सकता ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गुटिका f. a small globe or ball, Mṛcch. v, 11/12, 5
a pill, Suśr.
a pearl, Ragh. v, 70 (v.l. गुलिका)
a small pustule, W.
the cocoon of the silk-worm, W.
a goblet, Ānand. (cf. गुड.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (356,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गुटिका 1 A pill. --2 A round pebble, any small globe or ball; लोष्टगुटिकाः क्षिपति Mk. 5. --3 The cocoon of the silk-worm. --4 A pearl; निर्धौतहारगुटिकाविशदं हिमांभः R. 5. 70. --5 A small pustule. --Comp. --अंजनं a kind of collyrium.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0460-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गुटिका स्त्री वट्येव स्वार्थे क पृषो० । वटिकायाम् वर्त्तुलाकारे पदार्थे । “समुद्रे गुटिकापातः” ज्यो० । “गुटिकापाता- दिना व्यञ्जनं वा विभागः” दायभागः । “निर्द्धौतहार- गुटिकाविशदं हिमाम्भः” रघुः । कबभावे ङीप् गुटी- त्यपि तत्रार्थे ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2597,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गुटिका, स्त्री, (गुटिरेव । गटि + स्वार्थे कन् ।) वटिका । गुलि इति धाड इति च भाषा ॥ यथा, “प्युटिकापातादिना व्यञ्जनम् ।” इति दायभागः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-333-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "गुटिका" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
गुटिकागुटिका (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: गुटिका (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | गुटिका (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

गुटिका 📚 ➤ टाप् गोली

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
गुटिका 📚बटिका । बनी । गोली🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें