🕉️ 21 November 2026, Saturday · 11:00:54 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

गुणकार

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

गुणकार

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

गुणकार

अर्थ: अच्छे गुणों का उत्पादक, लाभदायक, हितकर

व्युत्पत्ति: गुण-कार

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. गुणकार (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. गुणकार (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — गुणकार (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमागुणकारःगुणकारौगुणकाराः
द्वितीयागुणकारम्गुणकारौगुणकारान्
तृतीयागुणकारेणगुणकाराभ्याम्गुणकारैः
चतुर्थीगुणकारायगुणकाराभ्याम्गुणकारेभ्यः
पञ्चमीगुणकारात् / गुणकाराद्गुणकाराभ्याम्गुणकारेभ्यः
षष्ठीगुणकारस्यगुणकारयोःगुणकाराणाम्
सप्तमीगुणकारेगुणकारयोःगुणकारेषु
सम्बोधनहे गुणकारहे गुणकारौहे गुणकाराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — गुणकार
गुणकार
guṇakāra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गुणकार संज्ञा पु॰ [सं॰]
१. संगीत विद्या का पूर्ण ज्ञाता ।
२. पाककर्ता । रसोइया । बाबर्ची । पाचक ।
३. पाकशास्त्र का ज्ञाता ।
४. भीमसेन (पांडव) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गुण—कार mfn. productive of good qualities, profitable, W.
गुण—कार m. (in math.) the multiplier, Āryabh. ii, 23; VarBṛ. viii, 4, Sch.
‘preparing side-dishes or any secondary article of food’, Bhīma-sena (who performed the duties of a cook while the Pāṇḍava princes were servants to Virāṭa, MBh. iv, 28 ff.; 231 ff.), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (357,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गुणकार त्रि० गुणं पाकभेदेनान्नरसरूपं गुणं करोति कृ- अण् । १ सूपकारे २ भीमसेने पु० त्रिका० । स हि वि- राटनगरे छद्मवेशेन सूपकारितां जग्राहेति तस्य तथात्वं तत्कथा भा० वि० २ अ० “पौरोगवो ब्रुवाणोऽहं वल्लवो नाम नामतः । उपस्थास्यामि राजानं विराटमिति मे मतिः । सूपानस्य करिष्यामि कुशलोऽस्मि महानसे । कृतपूर्वाणि यैरस्य व्यञ्जनानि सुशिक्षितैः । तानप्यभिमविष्यामि प्रीतिं संजनयन्नहम् । आहरिष्यामि दारूणां निचयान् मह- तोऽपि च । तत्प्रेक्ष्य विपुलं कर्म्म राजा प्रीतो भवि- ष्यति । अमानुषाणि कुर्वाणं तानि कर्माणि भारत! । राज्ञस्तस्य परिप्रेष्या मंस्यन्ते मां यथा नृपम् । भक्ष्यान्न- रसपानानां भविष्यामि तथेश्वरः” । तस्य पाकशास्त्रक- र्तृत्वेन रसकारकारित्वात् तथात्वमिति तु ज्यायः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2605,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गुणकारः, पुं, (गुणं व्यञ्जनादिकं पाकजनितगुणं वा करोतीति । कृ + अण् । विराटनगरे छद्म- वेशेन सूपकारित्वग्रहणात् पाकशास्त्रकत्तृ- त्वाच्च भीमस्य तथात्वम् ।) भीमसेनः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (विराटनगरेऽस्य सूपकारित्व- स्वीकारकथा यथा, महाभारते । ४ । २ । १--४ । भीम उवाच । “पौरोगवो ब्रुवाणोऽहं वल्लवो नाम नामतः । उपस्थास्यामि राजानं विराटमिति मे मतिः ॥ सूपानस्य कारिष्यामि कुशलोऽस्मि महानसे । [] कृतप्रर्व्वाणि यैरस्य व्यञ्जनानि सुशिक्षितैः ॥ तानप्यभिभविष्यामि प्रीतिं सञ्जनयन्नहम् । आहरिष्यामि दारूणां निचयान्महतोऽपि च ॥ तत्प्रेक्ष्य विपुलं कर्म्म राजा प्रीतो भविष्यति । अमानुषाणि कुर्व्वाणं तानि कर्म्माणि भारत ! ॥ राज्ञस्तस्य परिप्रेष्या मंस्यन्ते मां यथा नृपम् । भक्ष्यान्नरसपानानां भविष्यामि तथेश्वरः ॥”) पाचके गुणकारके च त्रि ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-336-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
गुणकारगुणकार (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: गुणकार (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

गुणकार 📚 ➤ अच्छे गुणों का उत्पादक, लाभदायक, हितकर

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
गुणकार 📚संगीत विद्या का पूर्ण ज्ञाता🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • गुणकार = गुण + कार तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें