🕉️ 21 November 2026, Saturday · 04:39:19 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

गुणनीय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

गुणनीय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

गुणनीय

अर्थ: अनीयर वह राशि जिसे गुणा किया जाय

संस्कृत: आमन्त्रणे

अंग्रेज़ी: to invite, to call, to sign, to speak intelligently

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. गुणनीय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: गुण + अनीयर्
  2. गुणनीय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: गुण + अनीयर्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — गुणनीय (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमागुणनीयःगुणनीयौगुणनीयाः
द्वितीयागुणनीयम्गुणनीयौगुणनीयान्
तृतीयागुणनीयेनगुणनीयाभ्याम्गुणनीयैः
चतुर्थीगुणनीयायगुणनीयाभ्याम्गुणनीयेभ्यः
पञ्चमीगुणनीयात् / गुणनीयाद्गुणनीयाभ्याम्गुणनीयेभ्यः
षष्ठीगुणनीयस्यगुणनीययोःगुणनीयानाम्
सप्तमीगुणनीयेगुणनीययोःगुणनीयेषु
सम्बोधनहे गुणनीयहे गुणनीयौहे गुणनीयाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — गुण (चुरादिगण) · अर्थ: बुलाना, बुद्धिपूर्वक कहना (आमन्त्रणे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमगुणयतिगुणयतःगुणयन्ति
मध्यमगुणयसिगुणयथःगुणयथ
उत्तमगुणयामिगुणयावःगुणयामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: गुणयति · लट् (आत्मने.): गुणयते · लिट्: गुणयाञ्चकार · लिट् (आत्मने.): गुणयाञ्चक्रे · लुट्: गुणयिता · लुट् (आत्मने.): गुणयिता · लृट्: गुणयिष्यति · लृट् (आत्मने.): गुणयिष्यते · लोट्: गुणयतात् · लोट् (आत्मने.): गुणयताम् · लङ्: अगुणयत् · लङ् (आत्मने.): अगुणयत · विधिलिङ्: गुणयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): गुणयेत · आशीर्लिङ्: गुण्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): गुणयिषीष्ट · लुङ्: अजुगुणत् · लुङ् (आत्मने.): अजुगुणत · लृङ्: अगुणयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अगुणयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: गुणन · ण्वुल्: गुणकः · तृच्: गुणयिता · यत्: गुण्यः · तव्य: गुणयितव्यः · अनीयर्: गुणनीयः · क्त: गुणितः · क्तवतु: गुणितवान् · शतृ: गुणयन् · स्य-शतृ: गुणयिष्यन् · शानच्: गुणयमानः · क्त्वा: गुणयित्वा · ल्यप्: प्रगुणय्य · तुमुन्: गुणयितुम् · णमुल्: गुणम् · क्तिन्: गुण्टि · क्वसु: गुणयाम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — गुणनीय
गुणनीय
guṇanīya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गुणनीय वि॰ [सं॰] गुणा करने योग्य ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गुणनीय mfn. to be multiplied, VarBṛ. xxiv, 11, Sch.
to be advised, W.
गुणनीय m. (= ˚निका) reiterated study, W.
गुणनीय n. the multiplicand, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (358,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गुणनीय a. [गुण् करणे अनीयर्] 1 To be multiplied. --2 To be enumerated. --3 To be advised. --यः Study, practice. --यं The multiplicand.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0461-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गुणनीय पु० गुण--करणे अनीयर् । १ अभ्यासे हारा० । कर्म्मणि अनीयर् । २ गुणितव्ये त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2606,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गुणनीयः, पुं, (गुण्यते पुनःपुनरनुशील्यतेऽनेन इति । गुण आम्रेडने + करणे अनीयर् ।) शास्त्राद्यभ्यासः । इति हारावली । १५० । (कर्म्मणि अनीयर् । गुणितव्ये त्रि ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-336-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
गुणनीयगुणनीय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: गुण + अनीयर् 📚
अन्य सम्भावना: गुणनीय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: गुण + अनीयर्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

गुणनीय 📚 ➤ अनीयर वह राशि जिसे गुणा किया जाय
संस्कृत: आमन्त्रणे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
गुणनीय 📚गुणा करने योग्य🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • गुणनीय: गुण + अनीयर् — विध्यर्थक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें