🕉️ 21 November 2026, Saturday · 09:21:59 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

गुप्ता

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

गुप्ता

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

गुप्ता

अर्थ: प्ररक्षित, संधृत, रक्षित

संस्कृत: रक्षणे

अंग्रेज़ी: to protect, to hide, to conceal

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. गुप्ता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: गुप् + क्त
  2. गुप्ता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: गुप् + क्त
  3. गुप्ता (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: गुप् + क्त
  4. गुप्त (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: गुप् + क्त
  5. गुप्ता (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: गुप् + क्त
  6. गुप्त (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: गुप् + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — गुप्ता (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमागुप्तागुप्तेगुप्ताः
द्वितीयागुप्ताम्गुप्तेगुप्ताः
तृतीयागुप्तयागुप्ताभ्याम्गुप्ताभिः
चतुर्थीगुप्तायैगुप्ताभ्याम्गुप्ताभ्यः
पञ्चमीगुप्तायाःगुप्ताभ्याम्गुप्ताभ्यः
षष्ठीगुप्तायाःगुप्तयोःगुप्तानाम्
सप्तमीगुप्तायाम्गुप्तयोःगुप्तासु
सम्बोधनहे गुप्तेहे गुप्तेहे गुप्ताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — गुप् (भ्वादिगण) · अर्थ: रक्षा करना (रक्षणे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमगोपायतिगोपायतःगोपायन्ति
मध्यमगोपायसिगोपायथःगोपायथ
उत्तमगोपायामिगोपायावःगोपायामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: गोपायति · लिट्: गोपायाञ्चकार · लुट्: गोपायिता · लृट्: गोपायिष्यति · लोट्: गोपायतात् · लङ्: अगोपायत् · विधिलिङ्: गोपायेत् · आशीर्लिङ्: गुप्यात् · लुङ्: अगोपायीत् · लृङ्: अगोपायिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: गोपन · ण्वुल्: गोपकः · तृच्: गोप्ता · यत्: गोपाय्यः · ण्यत्: गोप्यः · तव्य: गोप्तव्यः · अनीयर्: गोपनीयः · क्त: गुप्तः · क्तवतु: गुप्तवान् · शतृ: गोपायन् · स्य-शतृ: गोपायिष्यन् · क्त्वा: गुप्त्वा · ल्यप्: प्रगुप्य · तुमुन्: गोप्तुम् · णमुल्: गोपम् · घञ्: गोपः · क्तिन्: गुप्ति · क्वसु: जुगुप्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — गुप्ता
गुप्ता
guptā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गुप्ता संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. वह नायिका जो सुरति छिपाने का उद्योग करती है । विशेष— यह छह प्रकार की परकीया नायिकाओं में से मानी गई है । काल के अनुसार इसके तीन भेद हैं— (क) भूत— *सुरति-गुप्ता, (ख) वर्तमान-सुरति-गुप्ता और (ग) भविष्य-सुरति-गुप्ता ।
२. रखी हुई स्त्री । सुरैतिन । रखैल ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गुप्ता (आ), f. a married woman who withdraws from her lover's endearments, L.
Mucuna pruritus, Suśr. iv, 26, 33; vi, 46, 21 (˚प्त)
N. of a woman, Pāṇ. iv, 1, 121, Sch. (गोपा, Kāś.)
of a Śākya princess, Buddh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (359,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गुप्ता, स्त्री, (गुप्त + टाप् ।) कपिकच्छुः । इति राजनिर्घण्टः ॥ परकीयान्तर्गतनायिकाभेदः । तस्या लक्षणम् । मैथुनगोपनम् । सा च त्रिधा । वृत्तसुरतगोपना १ वर्त्तिष्यमाणसुरतगोपना २ वृत्तवर्त्तिष्यमाणसुरतगोपना ३ । इति रसमञ्जरी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-339-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "गुप्ता" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
गुप्तागुप्ता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: गुप् + क्त 📚
अन्य सम्भावना: गुप्ता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: गुप् + क्त | गुप्ता (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: गुप् + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

गुप्ता 📚 ➤ प्ररक्षित, संधृत, रक्षित
संस्कृत: रक्षणे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
गुप्ता 📚वह नायिका जो सुरति छिपाने का उद्योग करती है । विशेष— यह छह प्रकार की प…🟠🔵🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • गुप्ता: गुप् + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें